Kadın ve aile araştırmaları alanında faaliyet gösteren üniversite merkezleri, doğası gereği hassas nitelikli verilerle çalışır. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'na dayanılarak merkezin amacını, faaliyet alanlarını ve yönetim organlarını düzenler. Ancak merkezin yürüteceği alan çalışmalarının hukuki riski, yönetmelik metninin ötesinde veri koruma ve bildirim yükümlülükleriyle şekillenir.
Hassas Veri ve Açık Rıza Meselesi
Şiddet, sağlık, aile içi ilişkiler ya da hukuki süreçlere ilişkin bilgiler, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bakımından özel nitelikli veya en azından yüksek riskli veri kategorisine girebilir. Bu nedenle:
- Katılımcıya verilen aydınlatma metni, araştırmanın amacını ve verinin kimlerle paylaşılacağını açıkça anlatmalıdır.
- Açık rıza, hizmete erişimin ön koşulu hâline getirilmemelidir; özgür irade unsuru aranır.
- Anonimleştirme mümkün olan her aşamada tercih edilmeli, ham veri sınırlı erişimle saklanmalıdır.
- Saklama süresi belirlenmeli ve süre sonunda imha politikası uygulanmalıdır.
Alan Çalışmasında Karşılaşılabilecek Bildirim Yükümlülüğü
Araştırma sırasında suç oluşturan bir durumla karşılaşılması hâlinde, kamu görevlisi sıfatıyla hareket edenler bakımından 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun suçu bildirmeme hükümleri gündeme gelebilir. Aynı şekilde şiddet riski tespit edilen hâllerde 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamındaki koruyucu ve önleyici tedbir mekanizmalarına yönlendirme yapılması, hem etik hem hukuki bir sorumluluktur. Araştırmacının bu ihtimalleri saha çalışmasına başlamadan önce yazılı bir protokole bağlaması, sonradan doğacak tartışmaları büyük ölçüde önler.
Merkezin Karar Alma Süreci
- Yürütülecek projenin merkezin faaliyet alanı içinde kaldığını yönetmelik maddesiyle doğrulayın.
- Etik kurul onayını çalışmaya başlamadan önce alın; onay kapsamı dışına çıkmayın.
- Yönetim kurulu kararlarını toplantı ve karar yeter sayısına uyarak alın, tutanakları saklayın.
- Dış kurum ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliğinde veri paylaşım protokolü imzalayın.
- Yayın aşamasında katılımcı kimliğinin dolaylı yoldan da belirlenemeyeceğinden emin olun.
Sonuçların Yayımlanmasında Dikkat Edilecekler
Nicel veriler kişi sayısı azaldıkça teşhis edilebilir hâle gelir. Küçük yerleşim birimlerinde yapılan çalışmalarda, tek başına anonim görünen bir tablo bile birleştirildiğinde kimliği ortaya çıkarabilir. Yayın öncesi bu riskin ayrı bir kontrol adımı olarak değerlendirilmesi gerekir.
Bu değerlendirme genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmıştır. Somut bir araştırma tasarımı veya veri işleme faaliyeti bakımından, yürürlükteki mevzuat ve kurum içi düzenlemeler birlikte incelenerek uzman görüşü alınması önerilir.