Acele kamulaştırma kararlarının en zorlayıcı yanı, sürecin çoğu zaman malik farkına varmadan ilerlemesidir. 5500 sayılı karar, Güneysu-Başköy il yolu projesi kapsamındaki bazı taşınmazların Karayolları Genel Müdürlüğü eliyle acele kamulaştırılmasına ilişkindir. Aşağıda, güzergâhta taşınmazı bulunan kişinin karar yayımlandıktan sonra ne yapabileceği aşama aşama ele alınmıştır.
Acele kamulaştırmayı olağan usulden ayıran nokta
Olağan kamulaştırmada idare önce satın alma görüşmesi yapar, anlaşma sağlanamazsa bedel tespiti ve tescil davası açar. Acele kamulaştırmada ise idare, mahkemeden el koyma yetkisi alarak taşınmazı fiilen kullanmaya başlayabilir; bedel tartışması sonraya kalır. Bu nedenle malik, arazisinin kullanımını kaybettikten sonra da bedel yönünden haklarını korumaya devam eder. El koyma, mülkiyetin kendiliğinden idareye geçtiği anlamına gelmez.
Güzergâhtaki malik için ilk 3 kontrol
- Kararın ekli listesinde kendi parselinizin ada-parsel numarasıyla yer alıp almadığını tapu kaydı üzerinden doğrulayın.
- Kamulaştırmanın parselin tamamına mı yoksa bir kısmına mı ilişkin olduğunu tespit edin; kısmi kamulaştırmada kalan kısmın kullanılabilirliği ayrı bir değerlendirme konusudur.
- Taşınmazın güncel fiili durumunu (ağaç, yapı, tesis, ekili ürün) tarihli fotoğraf ve varsa çiftçi kayıt belgeleriyle kayıt altına alın.
Karara karşı hangi yol açıktır
Acele kamulaştırma kararı bir idari işlemdir ve idari yargıda iptali istenebilir. Burada tartışılan konu genellikle bedel değil, aceleliğin gerçekten bulunup bulunmadığı ve kamu yararı unsurudur. Bedele ilişkin uyuşmazlık ise adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülen bedel tespiti ve tescil davası içinde çözülür. İki yolun konuları farklı olduğu için biri diğerinin yerine geçmez.
Süre riski neden bu kadar belirleyici
İdari işlemin iptali için öngörülen dava süreleri kısadır ve kural olarak tebliğ ya da öğrenme tarihinden itibaren işler. Kırsal alanda tebligatın muhtarlığa veya eski adrese yapılması, sürenin sessizce tükenmesine yol açabilir. Karardan haberdar olduğunuz tarihi belgeleyen her kayıt (posta zarfı, tebliğ mazbatası, yazışma) saklanmalıdır.
Bedel aşamasında gözden kaçan kalemler
- Arazi vasfının tapuda tarla, fiiliyatta bahçe olması gibi vasıf uyuşmazlıkları
- Meyve veren ağaçların yaş ve verim durumuna göre değerlendirilmesi
- Yol geçişi nedeniyle geriye kalan kısımda oluşan değer kaybı ve parselin ikiye bölünmesi
- Su kaynağına, sulama hattına veya mevcut ulaşım yoluna erişimin kesilmesi
Bu kalemler bilirkişi raporunda kendiliğinden yer almayabilir; malikin itiraz dilekçesiyle açıkça ileri sürmesi gerekir.
Buradaki açıklamalar genel nitelikte olup somut parselin durumu, kararın ekli listesi ve dosyadaki tebligat tarihleri birlikte incelenmeden sonuç çıkarılmamalıdır. Kamulaştırma dosyalarında hak kaybı çoğunlukla süre kaçırmaktan doğduğu için, kararı öğrendiğiniz anda bir hukukçuyla dosyayı gözden geçirmeniz yerinde olur.