Soruşturma ve kovuşturma aşamasında uygulanan koruma tedbirleri, esas hakkındaki karardan bağımsız olarak kişinin hak alanına doğrudan müdahale eder. Bu tedbirlere karşı öngörülen itiraz yolları kısa süreli olduğundan, itirazın hangi mercie yöneltileceğinin bilinmemesi telafisi güç sonuçlar doğurur. CMK ve TCK ile 5275 sayılı Kanun uygulamasının kesiştiği noktalarda merci zinciri aşağıda ele alınıyor.
Kararı veren merci, itiraz merciini belirler
İtiraz yolunda temel kural, kararı veren makamın konumuna göre inceleme merciinin belirlenmesidir. Soruşturma aşamasında hâkimlik tarafından verilen kararlar bir başka hâkimlik tarafından incelenirken, kovuşturma aşamasında mahkemece verilen kararlar için farklı bir merci devreye girer. İtiraz dilekçesi kural olarak kararı veren mercie sunulur ve dosya inceleme merciine oradan gönderilir. Dilekçenin doğrudan üst mercie verilmesi, gönderim süresi nedeniyle gecikme yaratabilir.
Tutuklamaya itiraz ile tahliye talebi aynı şey değildir
Tutuklama kararına karşı itiraz, kararın hukuka uygunluğunun ayrı bir merci tarafından denetlenmesini sağlar. Tahliye talebi ise dosyayı yürüten makama yöneltilir ve tutukluluğun devamına ilişkin değerlendirmenin yenilenmesini amaçlar. Bu iki yol birbirinin yerine kullanılamaz; koşulların değiştiği hallerde ikisinin sırasıyla işletilmesi gerekebilir. Adli kontrol kararlarına ve adli kontrolün tutuklamaya çevrilmesine karşı da itiraz yolu bulunur.
El koyma ve iade talepleri
Taşınır, taşınmaz, banka hesabı veya dijital cihazlara yönelik el koyma işlemleri bakımından şu noktalar takip edilmelidir:
- İşlemin hâkim kararına mı yoksa gecikmesinde sakınca bulunan hal kapsamında verilen bir emre mi dayandığı
- Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kararın süresinde onaya sunulup sunulmadığı
- El konulan eşyanın delil niteliği kalmadığında iadesinin talep edilebileceği
- Üçüncü kişiye ait eşya bakımından ayrı başvuru gereği
- Dijital materyalde yedekleme ve inceleme usulüne ilişkin kayıtlar
Dosya inceleme kısıtı varsa strateji
Soruşturma dosyasında kısıtlama kararı bulunması, itiraz hazırlığını güçleştirir. Böyle hallerde kısıtlamanın kapsamı dışında kalan belgeler ile şüpheliye ve müdafiye sunulan bilgilerden yararlanılır. Kısıtlama kararının kendisi de ayrıca değerlendirmeye tabidir. Sorgu tutanağı ve tedbir kararının gerekçesi, itirazın dayanacağı asgari zemini oluşturur.
İnfaz aşamasına taşan sonuçlar
Koruma tedbirlerinin süresi ve niteliği, hüküm kesinleştikten sonra 5275 sayılı Kanun kapsamındaki uygulamaları da etkiler. Tutuklulukta geçen sürenin mahsubu, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme hesaplarında bu kayıtların doğru tutulması gerekir. Bu nedenle tedbir tarihleri, dosyanın en başından itibaren ayrı bir çizelgede izlenmelidir.
Buradaki bilgiler genel niteliktedir ve her dosyanın aşaması ile isnadın türü izlenecek yolu değiştirir. Kısa itiraz süreleri gözetildiğinde, kararın öğrenildiği anda müdafi ile birlikte hareket edilmesi önem taşır.