Ceza yargılamasında görev ve yetki, sanık lehine kullanılabilecek ama zamanı geçtiğinde geri getirilemeyen iki savunma aracıdır. İkisi aynı kavram değildir: görev hangi tür mahkemenin bakacağını, yetki hangi yer mahkemesinin bakacağını gösterir ve bunların usul rejimi birbirinden farklıdır.
Görev Nasıl Belirlenir
Görev, iddianamede anlatılan fiile uyan suçun kanuni tanımı ve öngörülen cezanın üst sınırı esas alınarak belirlenir. Ağır ceza mahkemesinin bakacağı suçlar mahkemelerin kuruluşuna ilişkin kanunda ayrıca sayılmıştır; bunun dışında kalan işler asliye ceza mahkemesinde görülür. Buradaki kritik nokta, nitelendirmenin değişmesinin görevi de değiştirebilmesidir. TCK bakımından fiilin nitelikli hâle mi yoksa temel şekle mi girdiği tartışması, aslında hangi mahkemenin karar vereceği tartışmasıdır.
Görevsizlik Her Aşamada Gündeme Gelebilir
CMK sisteminde görev konusu, kovuşturma evresinin her aşamasında mahkemece kendiliğinden değerlendirilir. Duruşmada ortaya çıkan yeni delil fiili farklı bir suça yaklaştırıyorsa, mahkeme görevsizlik kararı verip dosyayı görevli mahkemeye gönderebilir. Buna karşılık üst dereceli mahkemenin, kendi görevine girmeyen bir işe bakmaya devam etmesi mümkün değildir.
Yetki İtirazı İçin Zaman Sınırlıdır
Yetki bakımından kural, suçun işlendiği yer mahkemesidir. Suçun nerede işlendiğinin belirlenemediği veya fiilin birden çok yerde gerçekleştiği hâllerde CMK tamamlayıcı ölçütler öngörür. Sanığın yetkisizlik itirazı ise sınırsız değildir: bu itiraz, ilk derece mahkemesinde duruşmada sorgudan önce, en geç ilk tanık dinlenmeye başlamadan ileri sürülmelidir. Sonradan yapılan itiraz dinlenmez ve dosya bulunduğu mahkemede görülmeye devam eder.
Merci Sorununun Sanığa Somut Etkisi
- Görevsizlik kararı sonrası dosyanın gönderilmesi ile kaybedilen aylar, tutukluluk süresi bakımından doğrudan sonuç doğurur.
- Yanlış mahkemede toplanan bazı deliller yeniden değerlendirilir; tanıklar tekrar dinlenebilir.
- Kanun yolu incelemesini yapacak merci, hükmü veren mahkemeye göre değişir.
- Hükümle birlikte 5275 sayılı Kanun kapsamındaki infaz rejimi de suç ve ceza türüne göre farklılaşır; bu, savunmanın baştan hesaba katması gereken bir sonuçtur.
Savunma Tarafında Sıra
- İddianamedeki sevk maddelerini ve istenen cezanın üst sınırını çıkarın.
- Fiilin anlatımı ile sevk maddesi arasında uyumsuzluk olup olmadığını karşılaştırın.
- Görev itirazınız varsa gerekçesini nitelendirme tartışmasına bağlayın.
- Yetki itirazını, süresi geçmeden ilk oturumda yazılı olarak sunun.
- Kabul edilmemesi ihtimaline karşı esasa ilişkin savunmanızı aynı duruşmaya hazır tutun.
Bu açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. Suçun niteliği, isnadın kapsamı ve delil durumu değiştikçe görev ve yetki değerlendirmesi de değişir; iddianamenin tebliğiyle birlikte bir hukukçuyla dosyanın gözden geçirilmesi yerinde olur.