İşçilik alacakları ve işe iade taleplerinde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile dava şartı hâline getirilmiştir. Bu aşamada verilen anlaşma kararı, çoğu dosyada mahkemedeki nihai karardan daha belirleyicidir; çünkü usulüne uygun düzenlenen bir arabuluculuk anlaşma tutanağı, kapsamına giren alacaklar bakımından yeniden dava açılmasının önünü kapatır. Aşağıdaki kontrol listesi, masaya oturmadan önce tamamlanması gerekenleri sıralar.
Toplantı Öncesi Hesap ve Belge Hazırlığı
- Hizmet süresinin SGK hizmet dökümü ile işyeri kayıtları karşılaştırılarak doğrulanması
- Giydirilmiş brüt ücretin belirlenmesi; yol, yemek ve düzenli ikramiyelerin ayrıca gösterilmesi
- Kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık izin, fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil alacaklarının kalem kalem hesaplanması
- Fesih bildiriminin tarihi, biçimi ve gerekçesinin belgeyle sabitlenmesi
- Fazla çalışma iddiasını destekleyen giriş-çıkış kaydı, vardiya çizelgesi veya tanık listesinin hazırlanması
- 4857 kapsamındaki iş güvencesi şartlarının (işçi sayısı, kıdem, belirsiz süreli sözleşme) kontrol edilmesi
Anlaşma Tutanağını Yazarken Dikkat Edilecekler
Tutanağın en riskli kısmı, kapsamı belirleyen cümledir. Tüm işçilik alacakları bakımından karşılıklı ibra gibi geniş bir ifade, hesaplanmamış kalemleri de kapsayacak biçimde yorumlanabilir. Buna karşılık her alacak kaleminin ayrı ayrı yazılması, hangi talebin sulh kapsamında olduğunu tartışmasız hâle getirir. Ödemenin tarihi, taksitlendirme varsa temerrüt sonucu, iş kazası veya meslek hastalığından doğan tazminat talepleri ile 5510 kapsamındaki kurum alacaklarının dışarıda bırakılıp bırakılmadığı da açıkça belirtilmelidir.
Anlaşmak mı, Dava mı: Karar Ölçütleri
- İspat yükü: fazla çalışma ve ücret ödemesinde yazılı kayıt kimin elinde? Kayıt işverendeyse işçinin tanık dışında dayanağı sınırlı olabilir.
- Tahsil kabiliyeti: işverenin ödeme gücü zayıflıyorsa, ileri tarihli yüksek bir ilam, bugün alınacak daha düşük bir ödemeden değersiz olabilir.
- Süre: işe iade talebinde fesih bildiriminden itibaren işleyen kısa başvuru süresi, arabuluculuk trafiğinde en sık kaçırılan noktadır.
- Fark oranı: teklif edilen tutarın, hesaplanan brüt alacağa oranı yüzde olarak yazılmalı; sözlü izlenimle karar verilmemelidir.
Sürecin Zayıf Halkaları
Son toplantıya hesap tablosu olmadan gitmek, tarafın karşı teklife anlık tepki vermesine yol açar. Bir diğer sık hata, anlaşmama tutanağının alınmasının ardından dava için tanınan sürenin takip edilmemesidir; bu tutanak dosyanın kapanışı değil, dava takviminin başlangıcıdır. 6331 sayılı Kanun kapsamındaki iş sağlığı ve güvenliği ihlalleri gündemdeyse, bunların idari ve cezai boyutu arabuluculuk masasının konusu olmadığından ayrıca değerlendirilmelidir.
Burada anlatılanlar genel çerçevedir; işyeri uygulamaları, toplu iş sözleşmesi hükümleri ve fesih gerekçesi sonucu değiştirebilir. Anlaşma tutanağını imzalamadan önce metnin bir hukukçu tarafından okunmasında yarar vardır.