Kambiyo senedine dayanan uyuşmazlıklarda taraflar çoğu zaman belgenin içeriğini değil, o belgenin hangi mercide ve hangi ispat kuralına göre tartışılacağını yanlış kurgular. Çek ve senet ilişkileri TTK'nın kambiyo hükümleri ile TBK'nın temel borç ilişkisi hükümleri arasında gidip geldiğinden, sözleşmeye konulan delil kayıtları da bu iki katman arasında sıkışır. Bu rehber, ispat düzenini baştan doğru kurmak ve dosyayı yanlış kapıya taşımamak isteyenler için hazırlanmıştır.
Senedin Niteliği İspat Yükünü Kimin Üzerinde Bırakır?
İlk kontrol, belgenin kambiyo senedi vasfını taşıyıp taşımadığıdır. Zorunlu unsurları eksiksiz bir senette alacaklı, belgenin varlığını göstermekle yetinir; senedin bedelsiz kaldığını, teminat amaçlı verildiğini veya ödendiğini ileri süren taraf bunu ispatla yükümlü olur. Vasıf eksikse belge adi bir yazılı delile dönüşür ve bu kez temel ilişkinin ortaya konması alacaklıya düşer. İspat stratejisi bu ayrımdan sonra kurulmalıdır; aksi hâlde hazırlanan delil listesi ilgisiz bir yükü karşılamaya çalışır.
Delil Sözleşmesinin Gerçekte Neyi Bağladığı
Ticari ilişkilerde çerçeve sözleşmelere sık sık kayıtlarımız kesin delildir türü hükümler konulur. Bu kayıtlar sınırsız değildir: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konularda hüküm doğurmaz ve taraflardan birini ispat imkânından fiilen yoksun bırakacak biçimde yorumlanamaz. Uygulamada tartışma çoğu kez sözleşmenin geçerliliğinden çok kapsamı üzerinde çıkar; kaydın yalnızca cari hesap bakiyesine mi, yoksa senedin verilme sebebine de mi uzandığı açıkça yazılmadıysa taraflar birbirinden farklı okumalar yapar.
Yanlış Kapı Riski: İcra Mahkemesi ile Ticaret Mahkemesi Ayrımı
- İmzaya ve borca itiraz, takip dosyası üzerinden icra mahkemesine yöneltilir ve kısa sürelere bağlıdır.
- Borçlu olunmadığının tespiti ile ödenen paranın geri alınması istemleri, kural olarak ticari dava niteliğiyle asliye ticaret mahkemesine aittir.
- Sebepsiz zenginleşmeye dayalı istemler ile senedin iptali istemleri farklı usul ve farklı ispat araçları gerektirir.
- Yanlış mercie yapılan başvuru, itiraz süresini durdurmaz; takip kesinleşirken dosya usulden reddedilebilir.
Delil Dosyasını Kurma Sırası
- Senedin aslı, arka yüz cirolar ve ödeme kayıtları tek bir kronolojide toplanır.
- Senedin verildiği ticari ilişkiye ait sipariş, irsaliye, fatura ve yazışmalar eşleştirilir.
- Banka hareketleri, senet bedeliyle tarih ve tutar bakımından karşılaştırılır.
- Sözleşmedeki delil kaydı, hangi vakıayı kapsadığı yönünden ayrıca değerlendirilir.
- İtiraz süresi ile dava açma süresi aynı takvimde ayrı satırlarda izlenir.
Kambiyo uyuşmazlıklarında zaman, delilden daha belirleyici olabilir; bu nedenle belge toplama ile mercii tayini eşzamanlı yürütülmelidir. Buradaki açıklamalar genel nitelikte olup somut senedin metni, ticari ilişkinin yapısı ve takibin aşaması sonucu değiştirebilir. Dosyanızın kendi koşulları için hukuki değerlendirme almanız yerinde olur.