Kambiyo senetleri olan çek ve bono (senet), ticari hayatta hızlı tahsilat sağlayan güçlü belgelerdir; ancak bu güç, ispat kurallarını da sertleştirir. TTK bu senetlerin şekil ve devir rejimini, 6102 sayılı Kanun kapsamındaki düzenlemelerle birlikte belirler; borç ilişkisinin özü ise TBK'ya dayanır. Taraflar arasındaki bir delil sözleşmesi ise ispat yükünü ve yöntemini önceden şekillendirebilir.
Kambiyo Senedinin Soyutluğu
Çek ve bono, temel borç ilişkisinden kural olarak bağımsızdır; senedi elinde bulunduran, altındaki ilişkiyi ispatlamak zorunda kalmadan alacağını ileri sürebilir. Bu soyutluk, borçlunun savunmasını da belirli itiraz sebepleriyle sınırlar. Dolayısıyla senedi imzalarken hangi ilişkiye dayandığının belgelenmesi hayati önemdedir.
Bedelsizlik ve Diğer İtirazlar
- Senedin karşılıksız (bedelsiz) verildiği iddiası, ispat yükü bakımından borçluya ağır bir yük yükler.
- İmzaya itiraz ile borca itiraz farklı sonuçlar doğurur; hangisinin ileri sürüldüğü net olmalıdır.
- Senedin teminat amacıyla verildiği savunması, ancak somut belge ve yazışmalarla desteklendiğinde ağırlık kazanır.
Delil Sözleşmesinin Rolü
Taraflar, aralarındaki uyuşmazlığın yalnızca belirli delillerle ispat edilebileceğini önceden kararlaştırabilir. Böyle bir delil sözleşmesi geçerliyse, sonradan başka delillere dayanmak isteyen taraf bu sınırla karşılaşır. Bu nedenle ticari ilişki kurulurken imzalanan çerçeve sözleşmelerdeki ispat kayıtları dikkatle okunmalıdır.
Takip Yolu ve Süreler
Kambiyo senetlerine özgü takip, sıradan takipten farklı ve daha hızlı işler; ödeme emrine itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz. Senedin ibraz ve zamanaşımı süreleri de sıkıdır. Bu sürelerin kaçırılması, güçlü bir alacağı adi bir alacağa dönüştürebilir.
Belgeyi Ticari Kayıtla Örtüştürmek
Senedin dayandığı mal veya hizmet ilişkisinin fatura, irsaliye ve cari hesap kayıtlarıyla uyumlu tutulması, hem tahsilatta hem de bedelsizlik savunmasına karşı ispat gücü sağlar.
Anlatılanlar genel çerçevedir; her senedin doğduğu ilişki farklı olduğundan, çek-senet uyuşmazlıklarında takip ya da savunmaya başlamadan önce belgelerin uzmanca incelenmesi önerilir.