Zamanaşımı, bir hak veya borç ilişkisinin yasada belirtilen süre içinde kullanılmaması hâlinde, alacaklının bu hakkı talep etme imkânını kaybetmesidir. Borç ortadan kalkmaz; ancak borçlu zamanaşımı definde bulunarak ödemekten kaçınabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146-161 arasında genel kurallar düzenlenmiştir.

Genel Zamanaşımı (TBK m.146)

Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Bu kural, özel bir zamanaşımı süresi öngörülmedikçe uygulanan varsayılan süredir. Sözleşme ihlalinden doğan tazminat alacakları, sebepsiz zenginleşme dışındaki klasik alacaklar 10 yıllık süreye tabidir.

Beş Yıllık Özel Zamanaşımı (TBK m.147)

Aşağıdaki alacaklar için 5 yıllık zamanaşımı uygulanır:

  • Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler
  • Otel, motel ve pansiyonların konaklama, yiyecek ve diğer hizmet bedelleri
  • Küçük sanat işlerinden ve perakende satışlarından doğan alacaklar
  • Bir ortaklıkta, ortakların ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri veya kendileri ile ortaklık arasındaki alacakları
  • Vekâlet, komisyon ve acentelik sözleşmelerinden, ticari simsarlık ücreti alacağı dışında, simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar
  • Yüklenicinin yükümlülüğünü ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar

İki Yıllık Zamanaşımı — Haksız Fiil ve Sebepsiz Zenginleşme

  • Haksız fiil tazminatı (TBK m.72): Zarar görenin zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl; her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 10 yıl.
  • Sebepsiz zenginleşme (TBK m.82): Geri isteme hakkını öğrenmeden itibaren 2 yıl; her hâlde 10 yıl.

Diğer Önemli Özel Zamanaşımı Süreleri

  • İş Kanunu Ek Madde 3: Yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, eşit davranma tazminatı için 5 yıl.
  • 4857 sayılı İş Kanunu m.32/8: Ücret alacakları için 5 yıl (belirsiz süreli sözleşmelerde).
  • KTK m.109/1: Trafik kazasından doğan tazminat için 2/10 yıl; suç ise uzamış ceza zamanaşımı.
  • TTK m.5/A: Ticari uyuşmazlıklarda alacaklar için TBK kuralları uygulanır.
  • Tüketici garantili satışlar: Ayıba karşı tekeffül için 2 yıl (taşınır), 5 yıl (taşınmaz) — TBK m.231 ve TKHK m.12.
  • Vergi alacakları (VUK m.114): Tahakkuk ve tahsil zamanaşımı 5 yıl.
  • İcra takibinde zamanaşımı (İİK m.39): İlamlı icra takibinde 10 yıl, ilamsızda alacağın kendi zamanaşımı süresi.

Zamanaşımı Süresinin İşlemeye Başlaması

Zamanaşımı süresi, kural olarak alacağın muaccel olduğu tarihte işlemeye başlar (TBK m.149). Vade konulmamışsa borç ihtar üzerine muaccel olur ve ihtardan itibaren süre işler. Müteselsil borçlulukta her borçlu için ayrı ayrı işler.

Zamanaşımının Durması (TBK m.153)

Bazı hâllerde zamanaşımı işlemez ya da işlemeye başlamış zamanaşımı durur. Bu durumda durma sebebi ortadan kalkınca süre kalan kısmıyla işlemeye devam eder. Başlıca sebepler:

  • Velayet süresince çocukların ana ve babalarından olan alacakları için
  • Vesayet süresince vesayet altındakilerin vasiden olan alacakları için
  • Evlilik birliğinin sürdüğü sürece eşlerin birbirlerinden olan alacakları için
  • Hizmet ilişkisinin sürdüğü sürece, ev hizmetlerinde çalışanların işverenlerinden olan alacakları için
  • Borçlunun alacak üzerinde intifa hakkı bulunduğu sürece
  • Alacağı, Türk mahkemelerinde ileri sürme imkânının bulunmadığı sürece
  • Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide birleşmesinde, birleşmenin ileride geçmişe etkili olarak ortadan kalkması durumunda, bu durumun ortaya çıkmasına kadar
  • Zorunlu arabuluculuk başvurusundan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar (4857 sayılı Kanun Ek Madde 3, 7036 sayılı Kanun m.3)

Zamanaşımının Kesilmesi (TBK m.154)

Bazı durumlarda işlemekte olan zamanaşımı süresi sıfırlanır ve yeniden işlemeye başlar. Kesilme sebepleri:

  • Borçlunun borcu ikrarı (kısmen ödeme, faiz ödeme, rehin verme dâhil)
  • Alacaklının dava açması
  • Alacaklının def'i ileri sürmesi
  • İcra takibi başlatılması
  • İflas masasına başvurulması
  • Tahkim için başvurulması
  • Yargı mercii tarafından tarafların başvuruda bulunulan diğer makamların yetkili kılınması

Önemli: Sıradan bir ihtarname zamanaşımını kesmez; sadece temerrüt için yeterlidir. Kesme için ya borçlunun borcu ikrarı ya da kanunda sayılan resmî girişimlerden biri gerekir.

Zamanaşımı Defi (TBK m.161)

Zamanaşımı def'i olarak ileri sürülür; hâkim re'sen dikkate alamaz. Borçlu zamanaşımı definde bulunmazsa, dava süre yönünden değil esastan görülür. Bu nedenle savunmada ilk fırsatta zamanaşımı defi ileri sürülmelidir.

Cevap Süresinde İleri Sürülmezse

HMK m.142 uyarınca davalı, cevap dilekçesinde ileri sürmediği def'i ve itirazları ön inceleme aşamasına kadar ileri sürebilir. Ön inceleme tamamlanınca artık ileri sürülemez (HMK m.141). Bu nedenle zamanaşımı defi en geç ön inceleme öncesinde dile getirilmelidir.

Zamanaşımı Sözleşmesi (TBK m.148)

Zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez. Yani süreyi uzatan veya kısaltan sözleşme hükümleri geçersizdir. Ancak alacaklı, borçlu lehine süresinden önce zamanaşımı definden feragat edebilir; süre dolduktan sonra ise borçlu zamanaşımı definden feragat edebilir.

Pratik Notlar

  1. Süreyi takvime düşürün: Zamanaşımı süresinin son günü tatil ise süre takip eden ilk iş gününe uzar (HMK m.93).
  2. İhtarname yetmez: Süreyi kesmek için icra takibi veya dava açılmalıdır.
  3. Kısmen ödeme dikkat: Borçlunun çok küçük tutarlı bir ödeme yapması bile zamanaşımını sıfırlar.
  4. Birden çok alacak kalemi: Her alacak kalemi için süre ayrı ayrı işler; bir kalem zamanaşımına uğrarken diğeri uğramamış olabilir.
  5. Avansın istenmesi: Sözleşme avansları muaccel olur olmaz süre işler; çoğu kez taraflar bu detayı atlar.

Zamanaşımı Stratejisi

Alacaklı için: Süreyi takip etmek, dava açmaktan önce arabuluculuk başvurusu yaparak süreyi durdurmak, ihtarla ödeme almak yerine icra takibiyle süreyi kesmek.

Borçlu için: Süreyi kontrol etmek, eski borçlarda kısmen ödeme veya borcu ikrar etmemek, savunmada ilk fırsatta defi ileri sürmek.

Zamanaşımı, hak kayıplarına yol açabilen ve genellikle gözden kaçan kritik bir konudur. Hem alacaklı hem borçlu tarafından stratejik olarak yönetilmesi gerekir.