Aynur Avyüzen Başvurusu (B. No: 2014/784)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, mahkûmiyete ilişkin kararın gerekçeli olmaması,

soruşturma aşamasında müdafi olmaksızın elde edilmiş ifadelerin mahkemece hükme

esas alınması, talep edilen delillerin toplanmaması, yargılamanın makul süreyi

aşması nedenleriyle adil yargılanma hakkının; ağırlaştırılmış müebbet hapis

cezasına mahkûm edilmesinin kanuni sonucu olarak koşullu salıverme

hükümlerinden faydalanılamayacak olunması nedeniyle işkence yasağının ihlal

edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 17/1/2014 tarihinde İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi

vasıtasıyla yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir

eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. İkinci Bölüm Birinci Komisyonunca 4/9/2015 tarihinde,

başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar

verilmiştir.

4. Bölüm Başkanı tarafından 28/12/2015 tarihinde, başvurunun

kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar

verilmiştir.

5. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü 26/2/2016 tarihinde Anayasa

Mahkemesine sunmuştur.

6. Bakanlık tarafından Anayasa Mahkemesine sunulan görüş

25/2/2016 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın

görüşüne karşı beyanlarını 11/3/2016 tarihinde ibraz etmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal

Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) vasıtasıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucu, yasa dışı TKP/ML-TİKKO terör örgütüne yönelik

soruşturma kapsamında 5/6/2003 tarihinde gözaltına alınmıştır. Başvuru formunda

gözaltında işkence yapıldığına ilişkin olarak kolluk görevlileri hakkında suç

duyurusunda bulunulduğu belirtilmiş ise de Giresun Başsavcılığının Bakanlığa

gönderdiği 24/2/2016 tarihli yazıda, bu konuda herhangi bir soruşturma kaydına

rastlanmadığı bildirilmiştir.

9. Başvurucu 9/6/2003 tarihinde terör örgütüne ne şekilde

katıldığına, örgütsel yapı içindeki konumuna ve katıldığı eylemlere dair

kollukta müdafii olmaksızın ifade vermiştir. İfade

alma sırasında başvurucuya hakları hatırlatılmamıştır. Başvurucu, Savcılıkta ve

sorguda susma hakkını kullanmıştır.

10. Giresun Sulh Ceza Mahkemesi 9/6/2003 tarihinde başvurucunun

tutuklanmasına karar vermiştir.

11. Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığı da

25/6/2003 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını

tağyir ve tebdil veya ilgaya teşebbüs etme suçundan başvurucu hakkında dava

açmıştır.

12. Anılan dava, İstanbul'da örgüt üyesi olma, örgüt adına

silahlı eylemlerde bulunma, yasa dışı pankart asma ve yağma suçlarından açılan

dava dosyasıyla birleştirilmiştir. Başvurucu ve diğer kişiler hakkında açılan

diğer bazı davalar da sonraki tarihlerde bu yargılamayla birleştirilmiştir.

Birleştirmelerin ardından yargılama, on bir sanığa isnat edilen çok sayıda

eylemi kapsar hâle gelmiştir.

13. Başvurucu 29/12/2004 tarihli duruşmada; kolluktaki ifadesini

baskı altında verdiğini, tehdit edildiğini, ifadesini kabul etmediğini beyan

etmiştir.

14. Devlet güvenlik mahkemelerinin kapatılmasının ardından

yargılamaya nihai olarak (kapatılan) İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesinde (CMK

250. madde ile görevli) devam edilmiştir.

15. Başvurucu 8/2/2006 tarihinde tahliye olmuştur.

16. İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi, 21/11/2011 tarihli ve

E.2001/138, K.2011/184 sayılı kararı ileanayasal

düzeni bozmaya teşebbüs etme suçundan başvurucunun ağırlaştırılmış müebbet

hapis cezasıyla cezalandırılmasına karar vermiştir. Ağır Ceza Mahkemesi

kararını; başvurucunun ve diğer sanıkların kollukta verdikleri ifadelere,

ekspertiz raporlarına, olay yeri inceleme ve fiziki takip tutanaklarınadayandırmıştır.

Gerekçeli kararın ilgili kısmı şöyledir:

"Sanıklar Y. E., V. Ö. ve AYNUR AVYÜZEN'in [Başvurucu],

31/12/2000 tarihinde Tekirdağ ili Çorlu ilçesi

N...mahallesinde bulunan Hava Kuvvetleri Komutanlığına ait askeri kantine

plastik şişe içerisinde hazırlanmış el yapımı zaman ayarlı bombanın konulması

eylemini gerçekleştirdikleri, Y. ve V. tarafından hazırlanan el yapımı zaman

ayarlı bombanın, eylem öncesinde Y. tarafından keşif yapılmasından sonra olay

günü Y. ile birlikte Aynur'un arama yapılmadan girilen kantine girerek bombanın

içinde olduğu plastik şişeyi kantinin rafına koyarak dışarı çıktıkları,

sonrasında bombanın patladığı,

26/01/2001 tarihinde Kocaeli ili Körfez

ilçesinde bulunan trafik amirliğine ve polis karakoluna bomba konulması

eylemini gerçekleştirdikleri, V. ve Y.tarafından

hazırlanan bombanın konulması için Körfez'e birlikte giden sanıklar Y., V.,

Aynur şeklinde oluşan grubun içinden Y. ile Aynur tarafından bombanın trafik

amirliği yakınındaki polis karakoluna konulduğu, hazırlanan diğer bombanın ise

V. Ö. ile Y. tarafından trafik amirliğine konulduğu, bombaların patlamadığı,

Sanık AYNUR AVYÜZEN hakkında iddia olunan

eylemlerin, diğer sanıklar İ. Y., Y. E. ve V. Ö.ye göre daha az olmasına rağmen

nitelikleri, vehamet arzettikleri

anlaşıldığından sanığın eylemlerinin mülga 765 sayılı TCK 146/1 maddesindeki

suçu oluşturduğu kanaatine varılmıştır.

(...)

Sanıklar (...) bu eylemleri

gerçekleştirdikleri birleşen dosyalarda dahil olmak üzere tüm dosya

içerisindeki araştırma tutanakları, ekspertiz raporları, olay yeri inceleme

tutanakları, fiziki takip tutanakları ve sanıkların

emniyet müdürlüklerinde alınan ifadelerinden anlaşılmakla sanıkların

üzerlerine atılı suçu işledikleri kanaatine varılmış ayrıca lehe yasa

değerlendirmesinde hüküm tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 5237 sayılı TCK

309/1 maddesi gereği sanıkların ayrı ayrı ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası

ile cezalandırılmalarına karar verileceği ayrıca TCK 309/2 maddesi gereği 1.

fıkrada yazılı suçun işlenmesi esnasında işlenen diğer suçlardan dolayı da ayrı

ayrı ilgili maddeler uyarınca cezaya hükmolunacağı dolayısıyla sanıklar

hakkındaki eylem çeşitliliği dikkate alındığında bu durumun sanıkların aleyhine

sonuç doğuracağı, suç tarihi itibariyle yürürlükte bulunan mülga 765 sayılı TCK

146/1 maddesi uygulamasının sanıklar lehine olduğu anlaşıldığından sanıkların

aşağıda yazılı şekilde cezalandırılmalarına karar verilmiştir."

17. Duruşmalı olarak yapılan ve başvurucu müdafiinin

katıldığı temyiz incelemesi sonrasında Yargıtay 9. Ceza Dairesi 10/12/2013

tarihli ve E.2013/4630, K.2013/15327 sayılı ilamı ile kararı başvurucu yönünden

onamıştır. Yargıtay ilamından 18/12/2013 tarihinde haberdar olunmuştur.

18. Başvurucu 17/1/2014 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

B. İlgili Hukuk

19. Başvurucunun mahkûmiyetine esas alınan anayasal düzeni zorla

ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçu 1/3/1926 tarihli ve 765 sayılı mülga Türk

Ceza Kanunu'nun 146. maddesinde düzenlenmiştir.

20. 23/3/2005 tarihli ve 5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun

Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 8. maddesi uyarınca olaylar

tarihinde yürürlükte olan 4/4/1929 tarihli ve 1412 sayılı mülga Ceza

Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 305. maddesinde, on beş sene ve üzerinde

hükmedilen hapis cezalarına ilişkin kararların kişilerin talebi olmasa dahi

resen temyiz incelemesine tabi tutulacağı belirtilmektedir.

21. Olay tarihinde yürürlükte olan 1412 sayılı mülga Kanun’nun 135. maddesi şöyledir:

“Zabıta amir ve memurları ile Cumhuriyet

Savcısı tarafından ifade almada ve hâkim tarafından sorguya çekilmede aşağıdaki

hususlara uyulur:

1. İfade verenin veya sorguya çekilenin kimliği tesbit

edilir. İfade veren veya sorguya çekilen kimliğe ilişkin soruları doğru olarak

cevaplandırmak zorundadır.

2. Kendisine isnat edilen

suç anlatılır.

3. Müdafi tayin hakkının

bulunduğu, müdafi tayin edebilecek durumda değilse baro tarafından tayin

edilecek bir müdafi talep edebileceği ve onun hukuki yardımından

yararlanabileceği, isterse müdafiin soruşturmayı

geciktirmemek kaydı ile ve vekaletname aranmaksızın ifade veya sorguda hazır

bulunacağı bildirilir; yakınlarından istediğine yakalandığını duyurabileceği

söylenir.

4. İsnad edilen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu

söylenir.

5. Şüpheden kurtulması için somut delillerinin toplanmasını talep

edebileceği hatırlatılır ve kendisi aleyhine var olan şüphe sebeplerini ortadan

kaldırmak ve lehine olan hususları ileri sürmek imkânı verilir.

6. İfade verenin veya

sorguya çekilenin şahsi halleri hakkında bilgi alınır.

7. İfade veya sorgu bir

tutanakla tesbit edilir. Bu tutanakta;

a) İfade verme veya sorguya çekme işleminin yapıldığı yer ve tarih,

b) İfade verme veya sorguya çekme sırasında hazır bulunan kişilerin

isim ve sıfatları ile ifade veren veya sorguya çekilen kişinin açık kimliği,

c) İfade vermenin veya sorgunun yapılmasında yukarıdaki işlemlerin

yerine getirilip getirilmediği, bu işlemler yerine getirilmemiş ise sebepleri,

d) Tutanak içeriğinin ifade veren veya sorguya çekilen ile hazır olan

müdafi tarafından okunduğu ve imzalarının alındığı,

e) İmzadan imtina halinde bunun nedenleri yer alır.”

22. 1412 sayılı mülga Kanun’un 135/A maddesi şöyledir:

“İfade

verenin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici

nitelikte kötü davranma, işkence, zorla ilaç verme, yorma, aldatma, bedensel

cebir ve şiddette bulunma, bazı araçlar uygulama gibi iradeyi bozan bedeni veya

ruhi müdahaleler yapılamaz.

Kanuna aykırı bir menfaat vaat edilemez.

Yukarıdaki

fıkralarda belirtilen yasak yöntemlerle elde edilen ifadeler rıza olsa dahi

delil olarak değerlendirilemez.”

23. 1412 sayılı mülga Kanun’un 136. maddesi şöyledir:

“Yakalanan kişi veya sanık, soruşturmanın her

hal ve derecesinde bir veya birden fazla müdafiin

yardımından faydalanabilir. Kanuni temsilcisi varsa o da yakalanana veya sanığa

bir müdafi seçebilir.

Zabıta amir ve memurları tarafından yapılacak

sorgulama işlemlerinde, ancak bir müdafi hazır bulunabilir. Cumhuriyet

Savcılığı işlemlerinde bu sayı üçü geçemez.

Zabıtaca yapılan soruşturma da dahil olmak

üzere, soruşturmanın her safhasında müdafiin,

yakalanan kişi veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında

olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz.”

24. 1412 sayılı mülga Kanun’un 138. maddesi şöyledir:

“Yakalanan kişi veya sanık müdafi seçebilecek

durumda olmadığını beyan ederse talebi halinde baro tarafından kendisine bir

müdafi tayin edilir. Yakalanan kişi veya sanık onsekiz

yaşını bitirmemiş yahut sağır veya dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede

malul olur ve bir müdafi’de bulunmazsa talebi

aranmaksızın kendisine müdafi tayin edilir.”

25.1412 sayılı mülga Kanun’un 144. maddesi şöyledir:

“Yakalanan veya tutuklu bulunan kişi

vekaletname aranmaksızın müdafi ile her zaman ve konuşulanları başkalarının

duyamayacağı bir ortamda görüşebilir. Bu kişilerin müdafi ile yazışmaları

denetime tabi tutulamaz.”

26. Başvurucunun gözaltında bulunduğu sırada yürürlükte bulunan

16/6/1983 tarihli ve 2845 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve

Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 16. maddesi şöyledir:

“Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görev alanına

giren suçlarda yakalanan veya tutuklanan şahıs, yakalama veya tutulma yerine en

yakın mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç en geç kırksekiz

saat içinde hakim önüne çıkarılır ve sorguya çekilir.

Üç veya daha fazla kişinin bir suça iştiraki

suretiyle toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya

fail sayısının çokluğu ve benzeri nedenlerle Cumhuriyet savcısı, bu sürenin

dört güne kadar uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. (Mülga cümle: 06/02/2002 - 4744 S.K../5. md.)

(Değişik fıkra: 06/02/2002 -

4744 S.K../5. md.) Anayasanın 120 nci maddesi gereğince olağanüstü hal ilan edilen

bölgelerde yakalanan veya tutuklanan kişiler hakkında ikinci fıkrada dört gün

olarak belirlenen süre, Cumhuriyet savcısının talebi ve hakim kararıyla yedi

güne kadar uzatılabilir. Hakim, karar vermeden önce

yakalanan veya tutuklanan kişiyi dinler.”

27. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun

148. maddesinin (4) numaralı fıkrası şöyledir:

“Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan

ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından

doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.”

28. 4/11/2004 tarihli ve 5252 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun

Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 3. maddesi şöyledir:

“(1) Mevzuatta, yürürlükten kaldırılan Türk Ceza Kanununa yapılan yollamalar, 5237 sayılı Türk Ceza

Kanununda bu hükümlerin karşılığını oluşturan maddelere yapılmış sayılır.

(2)

Mevzuatta, yürürlükten kaldırılmış Türk Ceza Kanununun kitap, bab ve fasıllarına yapılmış olan yollamalar, o kitap, bab ve fasıl içinde yer almış hükümlerin karşılığını

oluşturan 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun maddelerine yapılmış sayılır. ”

29. 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik

Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 107. maddesinin (16) numaralı fıkrası

şöyledir:

“5237 sayılı Türk Ceza

Kanununun İkinci Kitap, Dördüncü Kısım, ‘Devletin Güvenliğine Karşı

Suçlar’ başlıklı Dördüncü Bölüm, ‘Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine

Karşı Suçlar’ başlıklı Beşinci Bölüm, ‘Milli Savunmaya Karşı Suçlar’ başlıklı

Altıncı Bölüm altında yer alan suçlardan birinin bir örgütün faaliyeti

çerçevesinde işlenmesi dolayısıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına

mahkûmiyet hâlinde, koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz.”

30. 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun

17. maddesinin son fıkrası şöyledir:

“Ölüm cezaları, 14/7/2004 tarihli ve 5218

sayılı Kanunun 1 inci maddesi ile değişik 3/8/2002 tarihli ve 4771 sayılı

Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanunla müebbet ağır hapis

cezasına dönüştürülen terör suçluları ile ölüm cezaları ağırlaştırılmış müebbet

ağır hapis cezasına dönüştürülen veya ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis

cezasına mahkûm olan terör suçluları koşullu salıverilme hükümlerinden

yararlanamaz. Bunlar hakkında ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezası

ölünceye kadar devam eder.”

IV. İNCELEME VE GEREKÇE

31. Mahkemenin 27/10/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

32. Başvurucu, gözaltında baskı ve tehdit altında müdafi

olmaksızın alınan ifadelerin hükme esas alındığını, kararın gerekçesiz

olduğunu, atılı eylemlerle bağ kuracak deliller bulunmadığını, eksik araştırma

ile hüküm kurulduğunu, Mahkeme kararının diğer sanıkların kollukta baskı

altında verdikleri ifadelerine dayandığını, yargılamanın uzun sürdürdüğünü,

tutukluluğun devamı kararlarının gerekçelerinin ilgili ve yeterli olmadığını,

bu kararların duruşmasız olarak verildiğini, tutukluluğun makul süreyi aştığını

belirterek adil yargılanma ile kişi hürriyeti ve güvenliği haklarının ihlal

edildiğini ileri sürmüş; 250.000 TL maddi, 250.000 TL manevi tazminat talebinde

bulunmuştur.

33. Başvurucu, ayrıca yargılama sonunda ölünceye kadar infazı

devam edecek bir cezaya hükmedilmesi nedeniyle yaşam hakkı ve insan

haysiyetiyle bağdaşmayan bir muameleye tabi tutulma yasağının ihlal edildiğini

ileri sürmüştür.

B. Değerlendirme

1. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

a. Kişi Hürriyeti ve

Güvenliği Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddialar

34. Başvurucu; tutukluluğun devamı kararlarının gerekçelerinin

ilgili ve yeterli olmadığını, bu kararların duruşmasız olarak verildiğini,

tutukluluğun makul süreyi aştığını ileri sürmüştür.

35. Anayasa Mahkemesi, benzer iddiaların ileri sürüldüğü

başvurulara ilişkin olarak birçok kararında “zaman bakımından yetkisi”yle ilgili ilkeleri belirlemiştir. İlk derece

mahkemesince verilen mahkûmiyet kararının anılan yetkinin başladığı 23/9/2012

tarihinden sonra verilmiş olması gerektiği, bu tarihten önce verilen bir nihai

kararla sona eren tutukluluk hâllerine ilişkin başvuruların zaman bakımından

yetki dışında kaldığı kabul edilmiştir. Somut olayda başvurucu, 5/6/2003

tarihinde yakalanmış; 9/6/2003 tarihinde tutuklanmış; 8/2/2006 tarihinde

tahliye olmuş ve İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesinin 21/11/2011 tarihli

kararıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiştir.

Başvurucunun hükümle birlikte verilen karar doğrultusunda 5/4/2012 tarihinde

yeniden tutuklanmasına karar verilmiştir. Anılan ilkeler temelinde yapılan

değerlendirmede başvurucunun suç isnadına bağlı tutukluluk hâli 23/9/2012

tarihinden sona erdiğinden başvurunun bu kısmının zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez

olduğuna karar verilmesi gerekir (Osman Büyüksu, B. No: 2013/5512, 3/4/2014, §§ 20-24; Ali Öksüz, B. No: 2013/6065, 3/4/2014, §§

20-23; Cevdet Genç, B. No:

2012/142, 9/1/2014, §§ 24-29).

b. Adil Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine

İlişkin İddialar

36. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine

karar verilmesini gerektirecek başka bir nedeni de bulunmadığı anlaşılan hakkaniyete

uygun yargılanma ve makul sürede yargılanma yargılanma

haklarının ihlal edildiğine ilişkin iddiaların kabul edilebilir olduğuna karar

verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

a. Müdafi Yardımından

Faydalanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

37. Başvurucu; genel olarak yargılamanın hakkaniyete uygun

yürütülmediğini, bu kapsamda esas olarak gözaltında avukata erişim imkânından

yararlandırılmadığı sırada baskı altında imzalanan ancak içeriği kabul

edilmeyen tutanaklarda yer alan ifadelere dayanılarak mahkûmiyetine karar

verildiğini belirtmektedir.

38. Bakanlık görüş yazısında,

Gafgen/Almanya (B. No: 22978/05) kararına

atıfla işkence ve kötü muamele sonucu elde edilen ikrarın kullanılmasının

yargılamanın adilliğini bir bütün olarak zedeleyeceği, ancak başvurucunun

işkence gördüğüne ilişkin olarak suç duyurusunda bulunduğu iddiasına rağmen

Giresun Cumhuriyet Başsavcılığında bu konuda bir soruşturma evrakının

bulunmadığı belirtilmiştir. Başvurucu ise başvuru formundaki iddialarını

tekrarlamıştır.

39. Anayasa’nın “Hak arama

hürriyeti” kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak

suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile

adil yargılanma hakkına sahiptir.”

40. Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında herkesin,

iddiada bulunma ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.

Anayasa’da adil yargılanma hakkının kapsamı düzenlenmediğinden bu hakkın kapsam

ve içeriğinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı 6.

maddesi çerçevesinde belirlenmesi gerekir (Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 22).

41. Sözleşme'nin “Adil

yargılanma hakkı” kenar başlıklı 6. maddesinin (1) numaralı

fıkrasının ilgili kısmı ve (3) numaralı fıkrasının (c) bendi şöyledir:

“1. Herkes davasının, … cezai alanda kendisine

yöneltilen suçlamaların esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş,

bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından, adil ve kamuya açık olarak, …

görülmesini isteme hakkına sahiptir...

…

3. Bir suç ile itham edilen herkes aşağıdaki

asgari haklara sahiptir:

…

c) Kendisini bizzat savunmak veya seçeceği bir

müdafiin yardımından yararlanmak; eğer avukat tutmak

için gerekli maddî olanaklardan yoksun ise ve adaletin yerine gelmesi için

gerekli görüldüğünde, resen atanacak bir avukatın yardımından ücretsiz olarak

yararlanabilmek;

…”

42. Sözleşme’nin 6. maddesinin üçüncü fıkrasının (c) bendi

kapsamında, isnat altında bulunan kişi savunma hakkının kullanılmasında üç ayrı

hakka sahiptir. Bunlar kendisini bizzat savunma, seçtiği bir müdafi yardımından

yararlanma ve bir müdafi tayin etme olanağından yoksun ise ve adaletin yerine

gelmesi için gerekli görülürse resen atanacak bir müdafi yardımından yararlanma

haklarıdır. Dolayısıyla suç isnadı altında bulunan kişinin kendisini bizzat

savunması talep edilemez (Kazım Albayrak,

B. No: 2014/3836, 17/9/2014, § 28).

43. Müdafi yardımından yararlanma hakkı, adil yargılama için suç

isnadı altındaki kişilere savunma hakkı verilmesinin tek başına yeterli

olmadığını, ayrıca bu kişilerin kendilerini savunma imkânına da sahip olmaları

gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu kapsamda savunma hakkını etkin bir şekilde

kullanma imkânını sağlayan müdafi yardımından yararlanma hakkı, aynı zamanda

adil yargılanma hakkının diğer bir unsuru olan “silahların eşitliği” ilkesinin

de gereğidir (Kazım Albayrak, §

29).

44. Sözleşme’nin anılan maddesi, herhangi bir istisna

gözetmeksizin suç isnadı altında bulunan herkesi kapsamakta ve ceza

yargılamasının her aşamasında uygulanmaktadır. Dolayısıyla soruşturma

aşamasında yapılan işlemler bakımından da bu hak güvence altına alınmıştır. Bu

kapsamda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), adil yargılanma hakkının

güvencelerinin yargılama öncesi işlemlere de uygulanması gerektiğini

belirtmiştir (Imbrioscia/İsviçre, B. No: 13972/88, 24/11/1993, §§

36-38).

45. Diğer taraftan AİHM; müdafi ile temsil hakkının sınırsız

olmadığını, geçerli bir nedenle dava öncesi aşamada avukata erişimin

kısıtlanabileceğini, her durumda yargılamaya bir bütün olarak bakıldığında

kısıtlamanın adil yargılamaya engel olup olmadığının değerlendirileceğini belirtmiştir

(John Murray/Birleşik

Krallık, B. No: 18731/91, 8/2/1996, § 63; Magee/Birleşik Krallık, B. No: 28135/95, 6/6/2000, § 41). Bu

kapsamda suç isnadı altında bulunan kişinin gerekirse resen atanan bir avukat

tarafından etkili bir şekilde savunulma hakkı adil yargılanma hakkının temel

unsurlarından biridir (Kazım Albayrak,

§ 30).

46. Bununla birlikte AİHM; adil yargılanma hakkına ilişkin

Sözleşme’nin 6. maddesinin, bu hakkın güvencelerinden kişilerin kendi

iradeleriyle vazgeçmelerini engelleyecek şekilde yorumlanamayacağını

belirtmektedir (Aksin ve diğerleri/Türkiye,

B. No: 4447/05, 1/10/2013, § 48).

47. Adil yargılanma hakkı kapsamında yer alan müdafi yardımından

yararlanma imkânından vazgeçmenin geçerli ve etkin olabilmesi için her türlü

şüpheden uzak bir açıklıkta olması, ayrıca sonuçlarının ağırlığı itibarıyla

asgari garantileri içermesi, önemli hiçbir kamu menfaatine ters düşmemesi ve

vazgeçmenin sonuçlarının makul olarak öngörebileceğinin ortaya konulması

gerekir (Talat Tunç/Türkiye, B.

No: 32432/96, 27/3/2007, § 59; Aksin ve

diğerleri/Türkiye, § 48).

48. AİHM, bazı durumlarda kişinin talebi olmasa da resen

ücretsiz olarak avukat tayin edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Kişinin

olanağının olmaması yanında ayrıca suçlama nedeniyle alabileceği özgürlükten

mahrum bırakılmayı gerektiren bir ceza ve davanın karmaşıklığı, avukat

yardımının sağlanmasını gerektiren bir hukuki menfaati ortaya çıkarmaktadır (Talat Tunç/Türkiye, §§ 55-56).

49. Somut olayda başvurucunun 5/6/2003 tarihinde yakalanması

sonrasında 9/6/2003 tarihine kadar gözaltında tutulduğu görülmektedir. Gözaltı

işleminin devamı sırasında düzenlenen ifadede başvurucunun kendisi ve diğer

şüpheliler hakkında isnat edilen suç konusunda sorumluluk doğuracak ayrıntılı

anlatımlar ve ikrarların yer aldığıgörülmektedir.

50. Başvurucunun gözaltında tutulduğu sırada Devlet Güvenlik

Mahkemelerinin görev alanına giren suçlar yönünden kural olarak müdafi

yardımından yararlanmak ancak belli bir aşamadan sonra mümkün olmaktadır.

Anılan tarihlerlerde ilgili mevzuat normal gözaltı

süresinde avukata erişim imkânını tanımamaktadır. Başvurucunun belirtilen şartlardagözaltında tutulduğu görülmektedir. Başvurucuya

ait kolluk ifade tutanağında, 1412 sayılı mülga Kanun’un 135. maddesinde

düzenlenen ifade vermeye ilişkin kurallar ve hakların hatırlatıldığına ilişkin

bir veri de bulunmamaktadır.

51. Ayrıca başvurucu; kovuşturma evresinde, kollukta psikolojik

baskı ve tehdit altında ifade ve teşhis tutanaklarını imzalamak zorunda

kaldığını, ifade tutanaklarının içeriğini ve isnat edilen suçlamaları kabul

etmediğini beyan etmiştir. Mahkûmiyet kararının gerekçesidikkate

alındığında gözaltı ifadelerinin belirleyici biçimde hükme esas alındığı

görülmektedir.

52. AİHM, soruşturma aşamasındaki ikrarın kötü muamele veya

işkence altında verildiği belirtilerek hâkim önünde reddedilmesi hâlinde bu

konu irdelenmeksizin esasa geçilerek ikrarın dayanak olarak kullanılmasını bir

eksiklik olarak değerlendirmiştir (Hulki Güneş/Türkiye,

B. No: 28490/95, 19/6/2003, § 91).

53. Sanığın hâkim önüne çıkarılmadan uzun süre tecrit hâlinde

gözaltında tutulması nedeniyle şüpheler ortaya çıktığında ikrara yönelik

kuşkuların hakkaniyete aykırılıklar yaratabileceği belirtilmektedir (Barbera, Messegue ve Jabardo/İspanya, B. No: 10590/83, 6/12/1988, §

87; Magee/Birleşik

Krallık, § 43).

54. Diğer yandan baskı ve zorlamaya maruz kalındığına ilişkin

iddialara ilişkin somut olguların ortaya konulmaması, adil yargılanma hakkı

kapsamında yapılacak incelemede belirtilen koşulların gözönünde

bulundurulmasına engel değildir (Abdulselam Tutal ve diğerleri [GK], B. No:

2013/2319, 8/4/2015, § 68).

55. Başvurucu,anayasal

düzeni zorla değiştirmeye teşebbüs etmek suçunu işlemekle suçlanmış ve

yargılama sonunda ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiştir.

Yargılama sırasında suçsuz olduğunu ve suçla ilgisini ortaya koyan delil

bulunmadığını savunan başvurucunun kovuşturma evresinde kolluk ifadelerini

kabul etmediği, tehdit ve zorlamayla ifadesinin alındığını belirttiği

görülmektedir. Mahkeme, avukata erişim imkânının sağlanmadığına ilişkin bu

iddiaları irdelemeksizin anılan ifadeleri hükme esas almıştır.

56. Başvurucunun kabul etmediği ifadesinin mahkûmiyetine dayanak

oluşturduğu, daha sonra sağlanan avukat yardımı ve yargılama usulünün diğer

güvencelerinin soruşturmanın başında savunma haklarına verilen zararı

gideremediği görülmektedir. Yargılama devam ederken yürürlüğe giren 5271 sayılı

Kanun’un 148. maddesinin (4) numaralı fıkrası kovuşturma aşamasında savunmanın

etkinliğini sağlayacak nitelikte ise de dava, anılan ifadelerin oluşturduğu

çerçevede sonuçlanmış ve bu durum temyiz aşamasında değerlendirilmemiştir.

57. Başvurucunun gözaltında avukat yardımından yararlanamaması

ve bu nedenle savunma haklarına verilen zarar, yargılamanın bir bütün olarak

adil olmasını engellemiştir. Bu sebeple yargılamanın daha sonraki aşamalarında

adil yargılanma hakkının makul sürede yargılanma hakkı dışındaki diğer

güvencelerinin yerine getirilip getirilmediğinin ayrıca incelenmesine gerek

görülmemiştir.

58. Açıklanan nedenlerle başvurucunun Anayasa’nın 36. maddesinin

birinci fıkrasında düzenlenen adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar

verilmesi gerekir.

59. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının ölünceye kadar infaz

edilmesinin Anayasa’nın 17. maddesini ihlal ettiğine ilişkin iddianın tespit

edilen ihlal nedeniyle ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir.

b. Makul Sürede

Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

60. Başvurucu, makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini

ileri sürmüştür.

61.Bakanlıkça bu konuda görüş sunulmasına gerek olmadığı, bu

iddia yönünden Anayasa Mahkemesince Mehmet

Ali İncesu başvurusunda (B. No: 2012/1145, 15/4/2014)daha

önce kriterler belirlendiği, somut başvuruda bu kriterlerden ayrılmayı

gerektirir bir yön bulanmadığı belirtilmiştir.

62.Başvurucu, dilekçesindeki açıklamalarını tekrar ettiğini

söylemiştir.

63.Makul sürede yargılanma hakkı, adil yargılanma hakkının

kapsamına dâhil olup davaların en az giderle ve mümkün olan süratle

sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu belirten Anayasa'nın 141. maddesi

de -Anayasa'nın bütünselliği ilkesi gereği- makul sürede yargılanma hakkının

değerlendirilmesinde gözönünde bulundurulmalıdır (Güher Ergun ve diğerleri, B. No: 2012/13,

2/7/2013, §§ 38, 39).

64. Davanın karmaşıklığı, yargılamanın kaç dereceli olduğu,

tarafların ve ilgili makamların yargılama sürecindeki tutumu ve başvurucunun

davanın hızla sonuçlandırılmasındaki menfaatinin niteliği gibi hususlar, bir

davanın süresinin makul olup olmadığının tespitinde gözönünde

bulundurulması gereken ölçütlerdir (Güher

Ergun ve diğerleri, §§ 41-45).

65. Ceza muhakemesinde yargılama süresinin makul olup olmadığı

değerlendirilirken sürenin başlangıcı, bir kişiye suç işlediği iddiasının

yetkili makamlar tarafından bildirilmesi veya isnattan ilk olarak etkilendiği

arama ve gözaltı gibi birtakım tedbirlerin uygulanması anıdır. Ceza

yargılamasında sürenin sona erdiği tarih ise suç isnadının nihai olarak karara

bağlandığı tarihtir (Ersin Ceyhan,

B. No: 2013/695, 9/1/2014, § 35).

66. Bu ilkeler temelinde yapılan incelemede başvurucu hakkındaki

yargılama 5/6/2003 ile 10/12/2013 tarihleri arasında 10 yıl 6 ay 5 gün

sürmüştür.

67. Başvuruya konu yargılama sürecinin incelenmesi neticesinde yargılamanın

konusunun Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını bozma ve

değiştirme veya kaldırmaya teşebbüs etme suçu ile ilgili olduğu, davada yer

alan kişi sayısı ve davanın mahiyeti nedeniyle icrası gereken usul işlemlerinin

niteliği başvuruya konu yargılamanın karmaşık olduğunu ortaya koymakla birlikte

davaya bütün olarak bakıldığında somut başvuru açısından farklı bir karar

verilmesini gerektirecek bir yön bulunmadığı ve söz konusu 10 yıl 6 ay 5 günlük

yargılama süresinde makul olmayan bir gecikmenin olduğu sonucuna varılmıştır.

68. Açıklanan nedenlerle başvurucunun Anayasa’nın 36. maddesinde

güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar

verilmesi gerekir.

.

3. 6216 Sayılı Kanun'un

50. Maddesi Yönünden

69. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin (1) ve (2)

numaralı fıkraları şöyledir:

"(1) Esas inceleme

sonunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar

verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan

kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. …

(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından

kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama

yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında

hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya

genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama

yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı

ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar

verir."

70. Başvurucu 250.000 TL maddi, 250.000 TL manevi tazminat

talebinde bulunmuştur.

71. Müdafi yardımından faydalanma ve makul sürede yargılanma

hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

72. Müdafi yardımından faydalanma hakkının ihlalinin

sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki

yarar bulunduğundan kararın bir örneğinin adil yargılanma hakkının ihlalinin

sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere

(kapatılan) İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesinin dosyalarının devredildiği

mahkemeye gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

73. Makul sürede yargılanma hakkının ihlalinin tespitiyle

giderilemeyecek olan manevi zararları karşılığında başvurucuya net 10.000 TL

manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.

74. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 206,10 TL harç ve 1.800

TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 2.006,10 TL yargılama giderinin başvurucuya

ödenmesine karar verilmesi gerekir.

C. Kararın bir örneğinin müdafi yardımından faydalanma hakkının

ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak

üzere (kapatılan) İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesinin dosyalarının devredildiği

mahkemeye GÖNDERİLMESİNE,

D. Başvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ÖDENMESİNE,

tazminata ilişkin diğer taleplerin REDDİNE,

E. 206,10 TL harç ve 1.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam

2.006,10 TL yargılama giderinin BAŞVURUCUYA ÖDENMESİNE,

F. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Maliye

Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede

gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar

geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE

27/10/2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Engin YILDIRIM

Üyeler

:

Serdar ÖZGÜLDÜR

Osman Alifeyyaz

PAKSÜT

Recep KÖMÜRCÜ

M. Emin KUZ

Raportör : Akif YILDIRIM Başvurucu : Aynur AVYÜZEN Vekili : Av. Ercan KANAR