Murat Buttanrı ve Suna Buttanrı Başvurusu (B. No: 2015/13136)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru; kızamık aşısı olunmasına rağmen kızamık hastalığına

bağlı olarak ortaya çıkan bir rahatsızlık

sonucunda ölüm olayının meydana gelmesi nedeniyle yaşam hakkının, olay hakkında

açılan tam yargı davasının yedi yılı aşkın bir sürede

kesinleşmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği

iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 31/7/2015 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm

tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve

esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

7. Başvuru formu ve ekleri ile başvuruya konu dava dosyası

içeriğinden tespit edilen ilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucuların beyanına göre 16/9/1995 tarihinde dünyaya

gelen müşterek çocukları U.B., ilk doz kızamık aşısını olmasına rağmen 2006

yılının ilk aylarında subakut sklerozan panensefalit (SSPE) hastalığına yakalanmış ve

1/11/2006 tarihinde hayatını kaybetmiştir.

9. Başvurucular, çocuklarının SSPE hastalığına yakalanmasında ve

bu nedenle hayatını kaybetmesinde hizmet kusuru bulunduğunu ileri sürerek

25/10/2007 tarihinde Sağlık Bakanlığına müracaat etmiş ve bu olay nedeniyle

ortaya çıkan zararlarının tazmin edilmesi talebinde bulunmuşlardır.

10. Başvurucuların dilekçesi üzerine Sağlık Bakanlığı Temel

Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğünün talebi doğrultusunda Diyarbakır İl Sağlık

Müdürlüğü tarafından konu ile ilgili olarak bir inceleme başlatılmıştır.

11. Bu kapsamda U.B.nin bağlı olduğu

sağlık ocağı kayıtları incelenmiş ancak bu kayıtlarda U.B.ye aşı yapıldığına

dair herhangi bir kayda ulaşılamamıştır. Bu inceleme kapsamında ayrıca

başvurucu anne Suna Buttanrı ile bir görüşme

gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmede başvurucu Suna Buttanrı

özetle oğlunun altı aylıkken döküntü geçirdiğini ancak oğlunu hastaneye

götürmediklerini, dokuz aylıkken oğluna kızamık aşısı yaptırdıklarını, oğlu

birinci sınıfta iken arkadaşları ve kız kardeşi ile birlikte kızamık

hastalığına yakalandığını, kendilerinde aşı kartı olmadığını, oğlunun on bir

yaşında iken SSPE hastalığına yakalandığını ve bu hastalık nedeniyle yaşamını

yitirdiğini belirtmiştir. Başvuru formu ve eklerindeki bilgi ve belgelere göre U.B.nin SSPE hastalığına yakalandığı sabittir.

12. Sağlık Bakanlığı yukarıdaki araştırmaları yaptıktan sonra

SSPE ve kızamığa bağlı diğer komplikasyonların aşılanmamış, aşılandığı hâlde

yeterli bağışıklık düzeyine ulaşmamış veya aşılanmadan önce kızamık hastalığı

geçirmiş çocuklarda ortaya çıktığını, somut olayda SSPE hastalığının ortaya

çıkmasında hizmet kusurunun bulunmadığını belirterek 26/12/2007 tarihinde

başvurucuların isteminin reddine karar vermiştir.

13. Başvurucular, bunun üzerine Diyarbakır 2. İdare Mahkemesinde

dava açmış ve 60.000 TL maddi, 40.000 TL manevi tazminat talebinde

bulunmuşlardır. Başvurucular ayrıca 10.000 TL tutarındaki tedavi ve cenaze

masraflarının taraflarına ödenmesi isteminde bulunmuşlardır. Başvurucular dava

dilekçesinde özetle oğulları U.B.ye dokuz aylıkken Bağlar 2 No.lu Sağlık

Ocağında kızamık aşısı yapıldığını ancak oğullarının 2006 yılında SSPE

hastalığına yakalanarak aynı yıl hayatını kaybettiğini belirtmişlerdir.

Başvurucular dava dilekçesinde, kızamık hastalığının ardından beyne yerleşen

virüsün neden olduğu merkezî sinir sistemi hastalığı olan SSPE'den

korunmanın tek yolunun kızamık aşısı olduğunu, kızamık aşısının ülke genelinde

yaygın, yeterli ve uygun koşullarda yapılması hâlinde SSPE hastalığına

yakalanma riskinin büyük ölçüde azalacağını ifade etmişlerdir. Başvurucular,

çocuklarına kızamık aşısı yapılmış olmasına rağmen bu aşının yeterli dozda ve

uygun koşullarda yapılmaması nedeniyle önleyici etkisinin olmadığını ve

çocuklarının SSPE hastalığına yakalanarak yaşamını yitirdiğini ileri

sürmüşlerdir. Başvurucular, kızamık aşısının ülkemizde 1987-1998 yılları

arasında tek doz olarak yapıldığını ancak tek doz kızamık aşısının ülke

genelinde yaygın ve yeterli dozda yapılmaması nedeniyle önleyici özellik

göstermediğini ifade etmişlerdir.

14. Sağlık Bakanlığı, dava tarihinden önce Bakanlık onayıyla

oluşturulmuş ve SSPE hastalığı hakkında çeşitli araştırmalar yapmış olan SSPE

Bilimsel İnceleme Komisyonunca (Komisyon) hazırlanan rapordaki verilere

dayanarak dava konusu olayda hizmet kusuru bulunmadığını savunmuştur.

15. Dava dosyasında da bir örneği bulunan bu rapor, 1970

yılından itibaren Türkiye'de uygulanan kızamık aşısı ile SSPE hastalığı

arasındaki ilişkiyi incelemek üzere Sağlık Bakanı'nın 1/7/2005 tarihli ve 6888

sayılı oluru ile kurulan bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. Bu Komisyon, Hacettepe

Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalında görevli Prof. Dr.

S.T. ile Doç. Dr. L.A., aynı Üniversitenin Çocuk Nörolojisi Bilim Dalında

görevli Prof. Dr. S.A. ile Prof. Dr. B.A., yine aynı Üniversitenin Çocuk

Enfeksiyonu Ana Bilim Dalında görevli Prof. Dr. M.C., ayrıca Gazi Üniversitesi

Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalında görevli Prof. Dr.

U.B. ile bu Üniversitenin Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Ana

Bilim Dalında görevli F.A. ve İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsünde

görevli Prof. Dr. G.G.den oluşmaktadır. Komisyon

rapor hazırlamadan önce diğer bazı araştırmaların yanı sıra Dünya Sağlık Örgütü

tarafından yıllara göre önerilen kızamık aşı takvimini ve uygulamalarını

incelemiş, dünyada tek doz kızamık aşısı uygulanan ülkelerdeki SSPE görülme

sıklığını araştırmış, ayrıca Türkiye'deki üniversite ve eğitim hastanelerinde

takip/tedavi edilen SSPE olgularının sayısını tespit etmeye çalışmıştır.

16. Komisyon, toplam üç toplantı yaparak 5/4/2006 tarihli bir

rapor hazırlamıştır. Raporda;

i. Kızamık hastalığının bulaşıcılığı yüksek olan çocukluk çağı

hastalıklarından biri olduğu, bildirilen kızamık olgularının yaklaşık %30'unda

bir ya da daha fazla komplikasyonun ortaya çıktığı, bu komplikasyonlardan

birinin de SSPE hastalığı olduğu belirtilmiştir.

ii. Aşı Güvenliği Küresel Danışma Komitesinin incelenen tüm SSPE

olgularında vahşi kızamık suşlarının saptandığını

açıkladığı ifade edilmiştir. Rapora göre Aşı Güvenliği Küresel Danışma

Komitesi, kızamığın kontrol altına alındığı ülkelerde SSPE'nin

azalmasını veya hiç görülmemesini dikkate alarak SSPE hastalığına kızamık

aşısının neden olmadığını açıklamıştır.

iii. SSPE hastalarında moleküler tanı yöntemleri ile yapılan

incelemelerde daima vahşi kızamık virüs suşlarının

saptandığı, kızamık aşı virüsünün hiçbir zaman saptanmadığı belirtilmiştir.

iv. Kızamık hastalığından ve hastalığın yol açtığı

komplikasyonlardan korunmanın tek yolunun duyarlı nüfusun yaygın ve etkin

aşılanması ile toplumun bağışıklığının yükseltilmesi olduğu ifade edilmiştir.

v. Türkiye'de kullanılan aşıların Dünya Sağlık Örgütü tarafından

önerilen ve onaylanan iyi üretim uygulamaları (good manufacturing practices)

kurallarına göre üretilmiş ve uluslararası referans laboratuvarlarında test

edilmiş aşılar olduğu belirtilmiştir. Rapordaki bilgilere göre aşılar kullanıma

sunulmadan önce Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezinde test edilmekte ve uygun

olduğu kanıtlanan aşıların kesin kabulü yapılmaktadır. Rapora göre aşılar

üretici firmadan alınıp aşılanacak kişiye uygulanana kadar tüm sağlık

kuruluşlarında soğuk zincir sistemi içinde, uygun ısı aralığında korunmakta ve

sistem sürekli olarak izlenmektedir.

vi. Türkiye'deki aşı uygulamalarının, hastalıkların görülme

sıklığı ve dağılımı değerlendirilerek Dünya Sağlık Örgütü ve Bağışıklama Danışma

Kurulu önerilerine göre düzenlendiği ifade edilmiştir. Rapordaki bilgilere göre

kızamık aşısı 1970 yılı sonlarında Dünya Sağlık Örgütü tarafından bebeklik

çağında yapılması gereken aşılar arasına alınmıştır. Yine rapordaki bilgilere

göre Dünya Sağlık Örgütü, aşı uygulama zamanını 1986-1989 yılları arasında

dokuzuncu ayda ve tek doz olarak önermiş; 1993 yılında ise kızamık

eliminasyonunu hedefleyen ülkeler için ikinci dozu önermiş ancak gelişmekte

olan ülkeler için rutin iki doz aşı uygulamasının erken olduğunu ve ilk dozda

yüksek oranlara ulaşılmasına öncelik verilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Rapordaki bilgilere göre Dünya Sağlık Örgütü, 1998 yılında da dokuzuncu ayda

tek doz önerisini devam ettirmiştir. Rapora göre Dünya Sağlık Örgütü 2000

yılında ise dokuzuncu aydaki ilk doz kızamık aşısına ek olarak çocuklara ikinci

doz fırsatının verilmesini önermiş, 2003 yılında da bu önerisini tekrar

etmiştir.

vii. Kızamık aşısı uygulamasının ülkemizde de Sağlık Bakanlığı

tarafından 1970 yılında başlatıldığı belirtilmiştir. Türkiye'deki rutin kızamık

aşı uygulamasının Dünya Sağlık Örgütü ve Bağışıklama Danışma Kurulu önerileri

doğrultusunda 1970 yılından 1998 yılına kadar tek doz olarak sürdürüldüğü ifade

edilmiştir. Aşılanma oranının 1987 yılından bu yana giderek artış gösterdiği,

bu oranın 1987-1990 yılları arasında %60,7, 1991-1994 yılları arasında %73,7,

1995-1998 yıllarında ise %76'ya ulaştığı belirtilmiştir. 1999-2002 yılları

arasında %81,7 aşılama oranına ulaşıldığı, kızamık hastalığının en düşük düzeye

indirilmesi amacıyla 2002 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından Kızamık Eliminasyon Programı başlatıldığı,

2003-2005 yılları arasında uygulanan kızamık

aşı günleri ile on beş yaş altı 18,5 milyon çocuğa aşı yapılarak %95

oranının aşıldığı, 2003-2004-2005 yıllarında rutin kızamık aşı oranlarının ise

sırasıyla %75, %87,4 ve %91 olarak gerçekleştiği ifade edilmiştir.

viii. İlkokullarda görülen kızamık salgınlarının önlenmesine

yönelik olarak 1998 yılında Bağışıklama Danışma Kurulu kararı ile kızamık

aşısının 2. dozunun ilköğretim birinci sınıf aşı takvimine eklendiği ifade

edilmiştir. Rapordaki bilgilere göre kızamık aşısı 2006 yılından itibaren on

ikinci ayda uygulanmış, ilkokul 1. sınıfta yapılan kızamık aşısına da devam

edilmiştir.

ix. Türkiye'deki SSPE olgularının sayısı ile ilgili olarak

yapılan araştırmada toplam altmış bir eğitim ve araştırma hastanesi ile

üniversite hastanesinden bildirim yapıldığı, bu bildirimlere göre 1995 yılından

bu yana tedavi/takip amacıyla hastaneye başvuran SSPE olgularının sayısının

1.131 olduğu belirtilmiştir. Raporda, bu olguların %56'sının kızamık hastalığı

geçirdiğinin, %11'inin ise kızamık hastalığı geçirmediğinin bildirildiği, %33'ü

ile ilgili bilgiye ulaşılamadığı, yalnızca %29'unda kızamık aşısı yapıldığının

bildirildiği ifade edilmiştir.

x. Dokuzuncu ayda uygulanan kızamık aşısının etkinliğinin %80-85

olduğu, Türkiye'deki SSPE olgularının toplumsal bağışıklığın %60 olduğu

dönemlerden kaynaklandığı, bu bağlamda önemli olan hususun zamanında aşılanma

oranının %95'lerin üzerinde tutulması olduğu ifade edilmiştir. Aşılanma

oranının tek dozla bile %100'e yaklaşması hâlinde o toplumda kızamık

olgularının çok aza inebileceği, bunun en uygun örneğinin Çin olduğu, aşılanma

oranı ülke düzeyinde yüksek olduğu ve salgın oluşturacak, aşısı eksik bir nüfus

bulunmadığı için dokuzuncu ay aşılaması ile kızamık olgularının ve buna bağlı

SSPE olgularının Çin'de belirgin şekilde azaldığı ifade edilmiştir.

xi. Epidemiyolojik verilerin kızamık aşısının kızamık

hastalığına, dolayısıyla SSPE hastalığına karşı koruyucu olduğunu gösterdiği

belirtilmiştir.

17. Komisyon tarafından hazırlanan raporda sonuç olarak

aşağıdaki değerlendirmeler yapılmıştır:

"Sonuç olarak;

1.Ülkemizde, Sağlık Bakanlığı tarafından GBP

kapsamında uygulanan tüm aşıların kalite kontrolleri yapılmakta ve üretimden

kullanıcıya soğuk zincir sistemi içerisinde ulaştırılmaktadır.

2. Sağlık Bakanlığı kayıtlarına göre kızamık

aşısı rutin aşılama programı içerisinde 1998 yılına dek her zaman tek doz

uygulanmıştır, bu süre içerisinde iki dozdan tek doza geçildiği bir dönem

olmamıştır. 1998 yılında okullarda yaşanan kızamık salgınlarını önlemek

amacıyla ilköğretim 1. sınıfta 2. doz uygulaması başlatılmıştır.

3. Ülkemizde geçmişte uygulanmış ve halen

uygulanmakta olan kızamık aşılama şemaları başta DSÖ olmak üzere uluslararası

uygulamalarla ve bilimsel bulgularla uyumludur.

4. SSPE hastalığı kızamık aşısının değil

kızamık hastalığının komplikasyonudur. SSPE olgularından kızamık hastalığı

virüsü sorumludur.

5. Ülkemizde aşılanma oranları göz önüne

alındığında SSPE insidansının benzer ülkelerden çok

farklı olmadığı görülmektedir.

6. Ülkemizde SSPE olguları aşılama oranlarının

ve aşı ile elde edilen toplumsal bağışıklığın düşük olduğu dönemlerde gorülen kızamık olgularından kaynaklanmaktadır.

Öneriler;

1.Çocukların rutin aşılanma oranlarını ülke

genelinde ve her il düzeyinde arttırmaya yönelik çalışmalar sürdurülmelidir.

2. Aşı konusunda toplumu doğru bilgilendirmeye

yönelik halk eğitim çalışmaları yapılmalı, aşı uygulamalarında toplum katılımının

sağlanmasına çalışılmalı, aşının güvenli olduğu konusunda bilgilendirme

yapılmalı ve bu konuda yazılı ve görsel medya ile işbirliğine

gidilmelidir.

3. Kızamık ve SSPE sürveyans

ve bildirim sistemi güçlendirilmelidir.

4. İlgili dallardan uzmanların katılımıyla,

SSPE olgularının tanı ve tedavi protokollerine yönelik bir komisyon

oluşturulmalı, bu komisyonca uygun görülen tedavi giderleri sosyal güvence

kapsamında olmalı ve bakım giderleri desteklenmelidir.

5. Konuyla ilgili uzmanlar tarafından bu konularda

yapılacak açıklamaların bilimsel gerçekler doğrultusunda ve özenle seçilmiş

ifadelerle bilimsel etik ve sorumluluğun gereği olarak yapılması önerilir.

(...)"

18. Diyarbakır 2. İdare Mahkemesi 10/3/2009 tarihli kararla

davanın reddine karar vermiştir. Gerekçenin ilgili kısmı şöyledir:

"(...)

Davada her şeyden önce davacıların

çocuklarının davalı idareye bağlı ekiplerce aşılanıp aşılanmadığı ya da aşılama

yapıldı ise söz konusu aşılar içerisinde kızamık aşısının bulunup bulunmadığı,

başka bir deyişle ortada idarenin bir filinin bulunup bulunmadığı

belirlenmelidir. Bu konuda, davalı idarece savunma ekinde sunulan belgelerde

davacıların çocuklarına aşı yaptırdıklarını iddia ettikleri Bağlar 2 Nolu Sağlık Ocağı'nın 21.07.2008 tarih ve 194 sayılı

yazısında davacıların çocuğuna aşı yapıldığına dair kayda rastlanılmadığının

belirtildiği, davacı vekili tarafından ise davacıların çocuğuna aşı yapıldığını

gösteren herhangi bir bilgi ve belgenin dosyaya sunulmadığı görülmüştür. Bu

açıdan, idareye bağlı ekiplerce davacıların çocuğuna kızamık aşısı yapılmadığı

sonucuna ulaşılmış olup ortada idarenin bir fiilinin bulunduğu

belirlenememekte, davacı tarafça da idarenin kusurlu fiilinin olduğu ortaya

konulamamaktadır.

Söz konusu aşının yapıldığının kabul edilmesi

halinde bile aşının bahsi geçen hastalığa sebep olup olmayacağını, başka bir

deyişle idarenin fiilinin kusurlu olup olmadığını ortaya koymak gerekmektedir.

Davacılar tarafından hastalığın kızamık aşısından kaynaklandığı iddia

edilmektedir. SSPE hastalığı kızamık hastalığından sonra ortaya çıkan bir

hastalıktır. Davalı idareye bağlı olmayan ve çeşitli üniversitelerde görev

yapan akademisyenlerce hazırlanan 05.04.2006 tarihli raporda, SSPE hastalığı

kızamık aşısının değil kızamık hastalığının bir komplikasyonu olduğu, SSPE

hastalığının yapıldığı iddia edilen aşıdan kaynaklandığı hususu bilimsel olarak

kabul edilemiyecek nitelikte olduğu,Genişletilmiş

Bağışıklama Programı kapsamında uygulanan tüm aşıların kalite kontrollerinin

yapıldığı ve üretimden kullanıcıya dek soğuk zincir sistemi içerisinde güvenle ulaştırıldığı,bu açıdan aşının kendisinde bir bozukluk

olması hususunun da kabul edilemeyecek bir durum olduğu belirtilmiştir.

Aşının iki doz yerine tek doz yapılması

hususuna gelince; hem raporun hem de savunma

dilekçesinin incelenmesinden kızamık aşısının 1998 yılına kadar tek doz, bu

yıldan sonra iki doz yapıldığı görülmektedir.

Bunların dışında, idarece sunulan aşı

uygulaması hizmeti, kamu yararının sağlanmasına yönelik hizmetler olup, asıl

olarak anne-babalar tarafından çocuklarının aşı takibinin yapılması

gerekmektedir. İdarece yapılmış olan bir aşı var ise ancak bu aşının bozuk

olması durumunda kusurlu olduğunun, bunun dışında aşı yaptırılıp yaptırılmama

açısından ise asıl sorumluluğun ailelerde bulunduğunun kabulü zorunludur. Dava

konusu olayda ise eğer bir aşı yapılmış ise bu aşının bozuk olma ihtimalinin

bulunmadığı yukarıda açıklanmıştır. Ayrıca yine kızamık aşısı yapılmış olsa

bile davacıların çocuklarının kızamık hastalığına yakalanması durumunda bu

hususun bahsi geçen kişinin yeterli bağışıklık düzeyine ulaşamamasından kaynaklanağının kabulü gerekeceğinden, bu konuda da idareye

atfedilecek bir kusur bulunmamaktadır.

Bütün bu nedenlerle, davacıların çocuklarının

davalı idareye bağlı ekiplerce aşılandığının kanıtlanamaması, aşı yapılmış olsa

bile SSPE hastalığına yakalanılmasına kızamık aşısının sebep olamayacağı,

hastalığa ancak kızamık hastalığı virüsünün neden olabileceği, aşının bozuk

olma ihtimalinin bulunmadığı anlaşıldığından, davacıların çocuğu [U.B.nin] bahsi geçen

hastalığa yakalanması karşısında ortada idareye atfedilebilecek bir kusur

bulunmadığından davacılarıntazminat taleplerinin

kabulüne olanak bulunmamaktadır."

19. Başvurucular, ilk derece mahkemesi kararının hukuka aykırı

olduğunu, SSPE hastalığına yakalanma nedeninin aşının uygun koşullarda, yeterli

dozda ve ülke genelinde yaygın olarak yapılmaması olduğunu, davalı idare

tarafından hazırlatılan raporun hükme esas alınmasının hukuka aykırı olduğunu

belirterek kararı temyiz etmişlerdir. Başvurucular temyiz dilekçesinde ayrıca

mahkeme kararında aşı yaptırıp yaptırmama hususunda asıl sorumluluğun aileler

üzerinde olduğu belirtilmiş ise de sağlık hizmetinin vatandaş için bir hak,

hizmeti veren devlet açısından bir görev olduğunu, bu nedenle asıl sorumluluğun

devlet üzerinde olduğunu ileri sürmüşlerdir. Başvurucular son olarak aşı

uygulamasının yetersiz olduğuna ilişkin uzman doktorlar tarafından yapılan

araştırma verilerinin dava dosyasına eklenmesini talep etmelerine rağmen yerel

mahkemece bu hususun göz ardı edildiğini ileri sürmüşlerdir.

20. Danıştay Onbeşinci Dairesi

20/3/2014 tarihli kararla ilk derece mahkemesi kararının bozulmasına karar

vermiştir. Danıştay Onbeşinci Dairesi bozma

gerekçesinde, başvurucuların oğulları U.D.ye ilkokul birinci sınıfta iken

ikinci doz kızamık aşısının yapılıp yapılmadığının dosya kapsamından net olarak

anlaşılamadığını, kızamık hastalığıyla etkin bir mücadele için Sağlık Bakanlığı

tarafından ikinci doz kızamık aşısının takibinin yapılması gerektiğini, yerel

mahkemece idarenin ikinci doz aşıyı yaptırıp yaptırmadığı araştırılarak bir

karar verilmesi gerekirken eksik inceleme sonucu hüküm kurulmasında hukuki

isabet bulunmadığını belirtmiştir.

21. Bozma kararı üzerine Sağlık Bakanlığı karar düzeltme yoluna

başvurmuştur. Sağlık Bakanlığı karar düzeltme dilekçesinde özetle somut olayda

Sağlık Bakanlığı personelinin haksız bir fiilinin bulunmadığını, Bağlar ve

Muradiye Sağlık Ocağı kayıtlarının tetkik edildiğini ancak bu kayıtlarda U.B.nin aşı kaydına rastlanmadığını, Anayasa'nın 17.

maddesi ile 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 24.

maddesi uyarınca istisnai birtakım hâller dışında kişinin rızası hilafına

aşılama da dâhil olmak üzere tıbbi müdahalede bulunulmasının mümkün olmadığını

belirtmiştir.

22. Karar düzeltme istemini inceleyen Danıştay Onbeşinci Dairesi 20/3/2015 tarihli kararla Sağlık

Bakanlığının karar düzeltme istemini kabul ederek Dairenin önceki kararının

kaldırılmasına ve ilk derece mahkemesi kararının onanmasına karar vermiştir.

23. Bu karar 2/7/2015 tarihinde başvurucuların vekiline tebliğ

edilmiştir.

24. Başvurucular 31/7/2015 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuşlardır.

IV. İLGİLİ HUKUK

A. Ulusal Hukuk

25. 24/4/1930 tarihli ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha

Kanunu’nun 1. maddesi şöyledir:

"Memleketin sıhhi şartlarını ıslah ve

milletin sıhhatine zarar veren bütün hastalıklar veya sair muzır amillerle

mücadele etmek ve müstakbel neslin sıhhatli olarak yetişmesini temin ve halkı

tıbbi ve içtimai muavenete mazhar eylemek umumi Devlet hizmetlerindendir."

26. 1593 sayılı Kanun'un 3. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti

bütçeleriyle muayyen hatlar dahilinde olarak aşağıda yazılı hizmetleri doğrudan

doğruya ifa eder:

(...)

3 -Memlekete sari ve

salgın hastalıkların hulülüne mümanaat.

4 - Dahilde her nevi intani, sari ve salgın hastalıklarla veya çok

miktarda vefiatı intaç ettiği görülen sair muzır

amillerle mücadele.

(...)

6 -ilaçları ve bütün zehirli müessir ve

uyuşturucu maddelerle yalnız hayvanlar için serumlar ve aşıları murakabe hariç

olmak üzere her nevi serum ve aşıları murakabe."

27. 1593 sayılı Kanun’un 57. maddesi şöyledir:

"Kolera, veba (Bübon

veya zatürree şekli), lekeli humma, karahumma (hummayi

tiroidi) daimi surette basil çıkaran mikrop hamilleri dahi -paratifoit

humması veya her nevi gıda maddeleri tesemmümatı,

çiçek, difteri (Kuşpalazı)- bütün tevkiatı dahi sari

beyin humması (İltihabı sahayai dimağii

şevkii müstevli), uyku hastalığı (İltihabı dimağii sari), dizanteri (Basilli ve amipli), lohusa

humması (Hummai nifası)

ruam, kızıl, şarbon, felci tıfli (İltihabı nuhai kuddamii sincabii haddı tifli), kızamık, cüzam (Miskin), hummai

racia ve malta humması hastalıklarından biri zuhur

eder veya bunların birinden şüphe edilir veyahut bu hastalıklardan vefiyat vuku

bulur veya mevtin bu hastalıklardan biri sebebiyle husule geldiğinden şüphe

olunursa aşağıdaki maddelerde zikredilen kimseler vak'ayı

haber vermeğe mecburdurlar. Kudurmuş veya kuduz şüpheli bir hayvan tarafından

ısırılmaları, kuduza müptela hastaların veya kuduzdan ölenlerin ihbarı da

mecburidir."

28. 1593 sayılı Kanun’un 72. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"57 nci

maddede zikredilen hastalıklardan biri zuhur ettiği veya zuhurundan

şüphelenildiği takdirde aşağıda gösterilen tedbirler tatbik olunur:

(...)

2 - Hastalara veya hastalığa maruz bulunanlara serum veya aşı tatbikı.

(...)"

29. 1593 sayılı Kanun’un 87. maddesi şöyledir:

"Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaletince 57 nci maddede zikredilen

hastalıkların her birine karşı yapılacak mücadele tedbirlerini ve tathirat ve tephirat ve itlafı

haşerat ve hayvanat usullerini ve tathirata tabi

binalar ve eşya ve sairenin ne zamanlarda ve ne

suretle tephir ve tathir edileceklerini mübeyyin bir nizamname neşrolunur."

30. 1593 sayılı Kanun’un 88. maddesi şöyledir:

"Türkiye dahilinde her fert çiçek aşısı

ile mükerrenen aşılanmağa mecburdur. Bu aşının,

icrası tarzı ve vesikaların ne suretle ita olunacağı ve aşılarının fennen geri bırakılması icap eden kimseler 87 nci maddede yazılan nizamnamede

zikredilir."

31. 1593 sayılı Kanun’un 95. maddesi şöyledir:

"Sari

hastalıklara karşı kullanılan her nevi serum ve aşılar Hükümet tarafından ihzar

edilir. Hariçten getirilenlerin Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaletince tayin

olunan vasıf ve şartları haiz olmaları mecburidir. Dahilde beşeri

serum ve aşı imali Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaletinin müsaadesine ve

murakabesine tabidir. Bu müesseselerin vasıfları ve şartları Vekaletçe tayin

olunur."

32. 1593 sayılı Kanun’un 280. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti sari ve salgın hastalıklardan korunma, çocuk büyütme ve

sıhhi şartlar dairesinde yaşama gibi sıhhi meseleler hakkında halkı tenvir için

kitap, levha, risale neşreder, sıhhi propaganda müessesatı

yapar ve konferanslar verdirir ve her nevi sinema filimleri

gösterir. Bu gibi hizmetler meccanidir. İcabı takdirinde lazım gelen vasıtaları

haiz seyyar sıhhi propoganda kolları teşkil

olunur."

33. 7/5/1987 tarihli ve 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel

Kanunu’nun "Temel esaslar"kenar başlıklı 3. maddesinin

birinci fıkrasının k bendinin ilgili kısmı

şöyledir:

“Sağlık

hizmetleriyle ilgili temel esaslar şunlardır:

(...)

k) Koruyucu, teşhis, tedavi ve rehabilite edici hizmetlerde kullanılan ilaç, aşı, serum ve

benzeri biyolojik maddelerin üretiminin ve kalitesinin teşvik ve temini esas

olup, her türlü müstahzar, terkip, madde, malzeme, farmakope

mamülleri, kozmetikler ve bunların üretiminde

kullanılan ham ve yardımcı maddelerin ithal, ihraç, üretim, dağıtım ve

tüketiminin, amaç dışı kullanılmak suretiyle fizik ve psişik bağımlılık yapan

veya yapma ihtimali bulunan madde, ilaç, aşı, serum ve benzeri biyolojik

maddeler ile diğer terkiplerin kontroluna,

murakabesine ve bunların yurt içinde ve yurt dışında ücret karşılığı kalite

kontrollerini yaptırmaya, özel mevzuata göre ruhsatlandırma, izin ve fiyat

verme işlerini yürütmeye Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı yetkilidir.

(...)”

34. 5/1/1961 tarihli ve 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin

Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun'un 1. maddesi şöyledir:

"İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde

bir hak olarak tanınan sağlık hizmetlerinden faydalanmanın sosyal adalete uygun

bir şekilde ifasını sağlamak maksadiyle tababet ve

tababetle ilgili hizmetler bu kanun çerçevesinde hazırlanacak bir program

dahilinde sosyalleştirilecektir."

35. 224 sayılı Kanun'un 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Sosyalleştirme: Sağlık hizmetlerinin

sosyalleştirilmesi vatandaşların sağlık hizmetleri için ödedikleri prim ile

amme sektörüne ait müesseselerin bütçelerinden ayrılan tahsisat karşılığı herçeşit sağlık hizmetlerinden ücretsiz veya kendisine

yapılan masrafın bir kısmına iştirak suretiyle eşit şekilde faydalanmalarıdır.

Sağlık ocağı: Takriben 5000

- 10000 kişinin köyler grubu veya bir kasaba veya şehir ve büyük

kasabalardaki mahalle grupları bir sağlık ocağını teşkil eder. Bunların il

içinde idari taksimata uyması icabetmez."

36. 224 sayılı Kanun'un 9. maddesi şöyledir:

"Sosyalleştirilmiş sağlık hizmeti

teşkilatı: Sağlık evleri sağlık ocakları, sağlık merkezleri ile hastaneleri,

çeşitli koruyucu hekimlik teşekkülleri, sağlık hizmeti hususiyet arzeden yerler için kurulmuş sağlık teşekkülleri, sağlık

müdürlükleri, bölge hastaneleri, bölge laboratuvarları, sağlık personeli

yetiştiren eğitim müesseseleri, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı merkez

teşkilatı ve diğer Bakanlık ve kurumlarda Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı ile

işbirliği yapmak üzere kurulmuş olan dairelerden teşekkül eder."

37. 224 sayılı Kanun'un 10. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Bir sağlık ocağının hizmeti en az bir

hekim ve yeter sayıda yardımcı sağlık personelinden teşekkül eden bir ekip

tarafından yürütülür. Köylerde bu ekibe yardımcı olarak tesis edilen sağlık

evlerinde yardımcı sağlık personeli vazifelendirilir.

Sağlık ocakları ve evleri her türlü koruyucu

hekimlik hizmetleri, hastaların muayene ve tedavisi ile, sağlık ocağına kayıtlı

şahısların sağlık sicillerini tutmakla mükelleftir. Ocak hekimleri yalnız kendi

ocakları içinde adli tabiplik vazifesi görürler."

38. 224 sayılı Kanun'un 11. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Sağlık hizmetlerinin sosyalleştirildiği

yerlerdeki her ilçede en az bir sağlık ocağı bulunur.

Sağlık merkezlerindeki sağlık personeli,

ocaklarda çalışan personelin her türlü koruyucu hekimlik ve tedavi hekimliği

hizmetlerinde onlara rehber ve yardımcıdır. Bu hizmetlerden kendi uhdelerine

verilenleri de bizzat ifa ederler. Sağlık merkezleri başhekimi kendisine bağlı

sağlık ocaklarında çalışan personelin faaliyetlerini de denetler."

39. 224 sayılı Kanun'un 13. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Sosyalleştirilmiş sağlık hizmetlerinden

faydalanmak istiyen, acil vakalar hariç, evvela

sağlık evine veya sağlık ocağına başvururlar. Köylük bölgelerde sağlık ocağı

hekimleri tedavi edemedikleri vakaları, güç olması muhakkak bulunan doğumları

sağlık merkezine, hastaneye sevki gereken acil vakaları hastaneye yollarlar,

Sağlık ocağında hekim bulunmadığı hallerde yardımcı sağlık personeli hastaları

-kendi selahiyetleri dahilinde olan müdahaleyi mütaakıp gerekirse- sağlık merkezine veya hastaneye sevkedebilir. Sağlık merkezinde tedavisi mümkün olmıyan hastalar veya mütehassıs müdahalesini icabettiren doğumlar hastanelere veya doğumevlerine sevkedilir."

40. Başvuruya konu olayın meydana geldiği dönemde yürürlükte

bulunan 13/12/1983 tarihli ve 181 sayılı mülga Sağlık Bakanlığının Teşkilat ve

Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. maddesinin ilgili kısmı

şöyledir:

"Sağlık Bakanlığının görevleri şunlardır:

a) Herkesin hayatını bedenen, ruhen ve sosyal

bakımdan tam iyilik hali içinde sürdürmesini sağlamak için fert ve toplum

sağlığını korumak ve bu amaçla ülkeyi kapsayan plan ve programlar yapmak,

uygulamak ve uygulatmak, her türlü tedbiri almak, gerekli teşkilatı kurmak ve

kurdurmak,

b) Bulaşıcı, salgın ve sosyal hastalıklarla

savaşarak koruyucu, tedavi edici hekimlik ve rehabilitasyon hizmetlerini

yapmak,

c)Ana ve çocuk sağlığının korunması ve aile

planlaması hizmetlerini yapmak,

d) İlaç, uyuşturucu ve psikotrop

maddelerin üretim ve tüketimini her safhada kontrol ve denetlemek; farmasötik ve tıbbi madde ve müstahzar üreten yerlerin,

dağıtım yerlerinin açılış ve çalışmalarını esaslara bağlamak, denetlemek,

e) Gerekli aşı, serum, kan ürünleri ve

ilaçların üretimini yapmak, yaptırmak ve gerekirse ithalini sağlamak,

(...)"

41. 181 sayılı mülga Kanun Hükmünde Kararname'nin 8. maddesinin

ilgili kısmı şöyledir:

"Sağlık Bakanlığındaki anahizmet birimleri şunlardır:

a) Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü,

(...)

c) İlaç ve Eczacılık Genel Müdürlüğü,

(...)

e) Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel

Müdürlüğü,

(...)"

42. 181 sayılı mülga Kanun Hükmünde Kararname'nin 9. maddesinin

ilgili kısmı şöyledir:

"Temel Sağlık Hizmetleri Genel

Müdürlüğünün görevleri şunlardır:

a) (Değisik bent:

08/06/1984 - KHK - 210/1 md.)

Toplum sağlığını ilgilendiren her türlü koruyucu sağlık hizmetlerinin

verilmesini sağlamak, bu hizmetlere halkın katkı ve iştirakini temin etmek,

b) Bulaşıcı, salgın, sosyal ve dejeneratif hastalıklarla mücadele ile aşılama ve

bağışıklık hizmetlerini yürütmek,

(...)

f) Zehirli ve uyuşturucu maddelerle, tıbbi ve

hayati müstahzarları, insan sağlığında kullanılan her cins serum ve aşıları,

bunların yapıldığı ve satıldığı yerleri denetlemek,

(...)"

43. 181 sayılı mülga Kanun Hükmünde Kararname'nin 11. maddesinin

ilgili kısmı şöyledir:

"İlaç ve Eczacılık Genel Müdürlüğünün

görevleri şunlardır :

a) Sağlık hizmetlerinde kullanılacak ilaçların

imalini, ithalini ve piyasaya arz sekillerini izne

bağlamak, ilaçların kaliteli olarak uygun fiyatlarla ve sürekli bir sekilde halka ulaşmasını sağlamak, bu amaçla gerekli

kontrolleri yapmak,

(...)"

44. 181 sayılı mülga Kanun Hükmünde Kararname'nin 13. maddesi

şöyledir:

"Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması

Genel Müdürlüğünün görevleri şunlardır:

a) Ana Çocuk sağlığı ve aile planlaması

hizmetleri ile ilgili hedefleri belirlemek, bu hedefler doğrultusunda çalışma

plan ve programları hazırlamak ve uygulamaya koymak,

b) Annenin ve çocuğun beden ve ruh sağlığının

korunmasını ve evli kadınların doğum öncesi ve sonraki bakımlarını sağlamak,

c) Bakanlıkça verilen benzeri görevleri

yapmak."

45. 181 sayılı mülga Kanun Hükmünde Kararname'nin 39. maddesinin

ilgili kısmı şöyledir:

"Sağlık Bakanlığının bağlı kuruluşları

şunlardır:

(...)

c) Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi

Başkanlığı."

46. Başvuruya konu olayın meydana geldiği dönemde yürürlükte

bulunan 30/12/1940 tarihli ve 3959 sayılı mülga Türkiye Cumhuriyeti Refik

Saydam Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi Teşkiline Dair Kanun'un 1. maddesinin

birinci fıkrası şöyledir:

"Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaletine

bağlı, Hıfzıssıhha Enstitüsü ve Hıfzıssıhha Mektebinden ibaret olmak üzere

teşkil edilen (Türkiye Cumhuriyeti Refik Saydam Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi)

bu kanunda yazılı işleri yapmakla mükelleftir."

47. 3959 sayılı mülga Kanun'un 2. maddesinin ilgili kısmı

şöyledir:

"Hıfzıssıhha Enstitüsü Sıhhat ve İçtimai

Muavenet Vekilliğince muhtelif ihtisas şubelerine ayrılır.

Bu müessese vekaletçe gösterilecek lüzum

üzerine:

A) Halk Hıfzıssıhha şartlarının ıslah ve inkisafına ve her nevi hastalıklarla mücadeleye yarayacak

sıhhi ve fenni araştırmaları ve incelemeleri yapmak,

B) Vekaletçe nevileri tayin edilen serum ve

aşıları ve sair biyolojik ve kimya maddelerini hazırlamak,

C) Hususi kanunlarına tevfikan yerli veyahut

yabancı müstahzarların, serum ve aşılarla sair hayati terkip veya kimyevi

maddelerin kontrollerini yapmak,

(...)

E) Umumi ve içtimai hıfzıssıhhaya ve sair

sıhhi mevzulara ait konferanslar tertip etmek ve neşriyat yapmakla mükelleftir."

48. 17/2/1926 tarihli ve 743 sayılı mülga Türk Kanunu Medenisi'nin 262. maddesi şöyledir:

"Çocuk, küçük iken ana ve babasının

velayeti altındadır; kanuni sebep olmadıkça, ana ve babadan alınamaz. Hakim, vasi tayinine lüzum görmedikçe hacredilen

çocukları dahi, ana ve babanın velayetine tabidirler."

49. 743 sayılı mülga Kanun'un 264. maddesinin ikinci fıkrası

şöyledir:

"Çocuk, ana ve babasına riayete

mecburdur. Ana ve baba, kudretlerine göre çocuğu yetiştirmekle ve çocuk alil

veya aklı zayıf ise haline münasip bir terbiye vermekle mükelleftirler."

50. 743 sayılı mülga Kanun'un 268. maddesi şöyledir:

"Ana ve baba, velayeti icra hakkını haiz

oldukları nisbette çocuklarının kanuni

mümessilidirler. Bu sıfatla hareketlerinde hakimin

reyine ihtiyaçları yoktur."

51. 743 sayılı mülga Kanun'un 272. maddesi şöyledir:

"Ana ve baba, vazifelerini ifa

etmedikleri takdirde hakim, çocuğun himayesi için muktazi tedbirleri ittihaz ile mükelleftir."

52. 4721 sayılı Kanun'un 335. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının

velâyeti altındadır. Yasal sebep olmadıkça velâyet ana ve babadan

alınamaz."

53. 4721 sayılı Kanun'un 339. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi

konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve

uygularlar."

54. 4721 sayılı Kanun'un 346. maddesi şöyledir:

"Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye

düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse

hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır."

55. 4721 sayılı Kanun'un 347. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi

tehlikede bulunur veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa hâkim, çocuğu ana

ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir."

56. Sağlık Bakanlığının 13/8/1993 tarihli ve 09762 sayılı

Genelgesi'nin aşılama hizmetlerinin uygulanması sırasında dikkat edilmesi

gereken hususları düzenleyen ve tüm valiliklere gönderilen ekinin "Aşı Takvimi" başlıklı kısmı

şöyledir:

"AŞI TAKVİMİ

1) BİR YAŞ ALTI (0-11 ay) BEBEKLERE

• 2. Ayın bitiminde ( 8

haftalık ) : BCG

DBT

POLİO

• 3. Ayın bitiminde ( 12

haftalık ) : DBT

POLİO

• 4. Ayın bitiminde ( 16

haftalık ) : DBT

POLİO

• 9. Ayın bitiminde ( 36

haftalık ) : KIZAMIK

2) RAPEL DOZ

• 1,5 yaşında ( 16-24

aylık ) : DBT

POLİO

3) OKUL AŞILAMALARl

• İlköğretim 1. sınıfta :

DT

POLİO

BCG (Bir skarı olan

çocuğa doğrudan uygulanır. Aksi halde PPD kontrolü yapılır)

•İlköğretim 5. sınıfta :

TT

BCG (İki skarı olan

çocuğa doğrudan uygulanır. Aksi halde PPD kontrolü yapılır)

• Lise l. sınıfta :

TT

• Lise 3. sınıfta : BCG (Üç skarı olan

çocuğa doğrudan uygulanır. Aksi halde PPD kontrolü yapılır)"

57. Anılan Genelge'nin "Aşı

Uygulamalarında Genel Prensipler" başlıklı kısmı şöyledir:

"[Aşı

Uygulamalarında Genel Prensipler:]

* Sağlık kurumuna herhangi bir nedenle

başvuran her bebek, çocuk ve gebenin aşılanma durumunu kontrol ediniz, aşı

takvimine göre aşılanması gerekenleri ve eksik aşı1ıları tespit edip, aşılamak

için her fırsatı değerlendiriniz.

* Bir daha gelemeyecek ise, bir bebek, çocuk

ya da gebe için bir ampul/flakon açınız.

* Aşı uygulamalarından önce aşı üzerindeki

etiketi ve son kullanma tarihini kontrol ediniz, etiketi olmayan ya da son

kullanma tarihi geçmiş aşıları kullanmayınız. İlk olarak miadı önce dolacak

aşıyı kullanınız.

* Her aşı için ayrı ve steril bir enjektör

kullanınız.

* Ailelere bir sonraki aşı için gelmeleri

gereken zaman ve uygulanan aşının yan etkileri hakkında bilgi veriniz ve

anladığından emin olunuz.

(...)

- Aşı uygulamalarını, ilgili tüm formlara

zamanında, tam ve doğru olarak kaydediniz."

58. Anılan Genelge'nin "Kızamık

Kontrolü" başlıklı kısmı şöyledir:

"Kızamık aşı ile korunulabilir

hastalıklar içinde en çok görülen ve en çok öldürenidir.

Kızamık bulaşıcılığı çok yüksek olan bir

hastalıktır. Bu nedenle tek bir kızamık vakası, yeterince bağışık olmayan bir

toplumda bir salgına neden olabilir ve salgın hızla yayılır.

Kızamık Hastalığını Kontrol Altına Almak İçin

Temel Stratejiler:

1. Her il ve sağlık ocağı seviyesinde kızamık

aşılama oranlarının yükseltilmesi ve devamının sağlanması.

Vakaları ve salgınları önlemenin tek yolu,

uygun yaşta aşılama ile yüksek aşılama oranlarına ulaşmaktır. Ülkemizde olduğu

gibi, kızamığın endemik olduğu durumlarda ilk olarak aşılanması hedeflenen grup

1 yaş altı bebeklerdir. 1 yaş altı bebekleri yüksek oranda aşılama ile;

hasta1ığa hassas kişiler daha yavaş ve daha az sayıda birikecek ve ayrıca

hastalığın ve komplikasyonlarının daha ağır seyrettiği bu yaş grubu kızamığa

karşı korunmuş olacaktır.

Kızamık aşılama çalışmalarında, hastalık

yönünden riskli bölgelere (aşılama oranı düşük bölgeler, gecekondu bölgeleri,

nüfusun yoğun oldugu bölgeler vb.) öncelik

verilmelidir.

Aşı oranlarının yükseltilmesine yönelik

çalışmalar GBP'nin bir parçası olarak ele

alınmalıdır.

2. Hastalık sürveyansının

güçlendirilmesi

Standart Vaka Tanımı:

- 3 gün veya daha uzun süren jeneralize makülopajüler döküntü

ve

- 38 derece veya daha yüksek ateş hikayesi

ve

- Öksürük, nezle ve konjunktivit

bulgularından en az birinin varlığı

Yukarıdaki tanıma uyan bir vakanın tespit

edilmesi halinde;

- Başkavakalar araştırılmalıdır.Bunun için aktif

vaka araştırması; bölgede ev ev araştırma, vakaların ve yakınlarının

araştırılması, tüm sağlık birimlerinin (resmi ve özel) hastalık ihbarı

konusunda uyarılmaları ve hastane kayıtlarının incelenmesi ile yapılabilir.

- Vakaların; adı, soyadı, cinsiyeti, yaşı,

hastalığın başlangıç tarihi, aşılanma durumu, aşılanma yaşı ve adresleri tespit

edilerek “Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Tespit Fişi” (form 016) ne

kaydedilmelidir.

- Tespit edilen vaka sayısı önceki yılların ( son 5 yıl)vaka sayıları ile karşılaştırılarak, bir salgın

olup olmadığı belirlenmelidir.Mevcut vaka sayısının

daha önceki epidemi olmayan yılların aynı dönem vaka sayılarından ya da vaka

sayısı ortalamasından fazla olması halinde olay bir epidemi olarak kabul

edilmelidir.

- Vakalar hastalığın başlangıcı, buna imkan yoksa tespit tarihleri esas alınarak zaman grafiğine

işlenmeli, haftalık ve aylık grafikler ile olay takip edilerek, alınan

önlemlerin yeterli olup olmadığı izlenmelidir.

- Tespit edilen vakaların kişi ve yeri

özelliklerine göre (harita üzerinde işaretleme ile belirlenir) riskli bölge ve

nüfuslar tespit edilmelidir.

- Bölgenin aşılama durumu tespit edilerek,

riskli bölge ve gruplardan başlamak üzere aşısız ve hastalığı geçirmemiş hassas

nüfusun aşılanmasına başlanmalıdır.

-Tüm vakalar yakından izlenmeli ve

komplikasyonların erken teşhis ve tedavisi için gereken önlemler alınmalıdır.

Sürveyansın güçlendirilmesinde en önemli

konulardan biri; tüm sağlık kurumlarının düzenli, tam ve zamanında bildirim

yapmalarıdır. Bildirim yapılması kadar, sağlık kurumlarına düzenli geri

bildirim yapılması da çok önemlidir. Ayrıca, sağlık kurumları yanı sıra, eczaneler,

okullar, kreşler, aileler vb. toplumsal kurumlara bilgi verilerek, şüpheli

gördükleri vakaları en kısa sürede bir sağlık kurumuna göndermeleri teşvik

edilmelidir.

59. Anılan Genelge'nin "Soğuk

Zincir" başlıklı kısmı şöyledir:

"Soğuk zincir, bir aşının potensini üretiminden kişiye verilene kadar koruyan ve

ihtiyacı olanlara yeterli miktarda ulaşmasını sağlayan insan ve malzemeden

oluşan sistemdir. Zamanında ve istenilen miktarda aşı temin edilemezse aşı

uygulamaları aksayacak, kullanılan aşılar etkin değilse de,

%100 aşılama oranlarına ulaşılsa bile, bağışık bir toplum oluşturma açısından

hiçbir yarar sağlamayacaktır. Bu nedenle soğuk zincir Genişletilmiş Bağışıklama

Programının can alıcı komponentlerinden biri olarak

büyük önem taşımaktadır.

Bilindiği gibi tüm aşılar sıcaklığa hassastır,

aynca BCG ve Kızamık aşıları ultraviyole ışınına da

hassastır. Aşıları tahrip eden, ısının kümülatif etkisidir. Yani bir kerede çok

yüksek ısıya maruziyet kadar, bir

çok kereler daha az ısılara maruziyet de aşıyı

aynı derecede bozabilir. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa,

aşılar eski haline döndürülemez, bu yüzden soğuk zincir süreklilik gerektirir.

Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken, DBT, DT, Td

aşılarının hiçbir zaman donmaması gerekir.

İl düzeyinde soğuk zincir uygulamaları

aşağıdaki kurallara göre düzenlenir:

- Her Sağlık Müdürlüğünde, il aşı ve soğuk

zincir malzemesi ihtiyacının belirlenmesi, aşıların soğuk zincire uygun olarak

merkezden temini, il deposunda saklanması ve perifere

dağıtımı ile sorumlu, bir soğuk zincir sorumlusu ve yardımcısı olmalıdır.

- Aşıların dağıtımında son kullanma tarihleri

mutlaka göz önüne alınarak, miadı önce dolacak aşıların önce kullanımı

sağlanmalı ve miadı dolmuş olanlar vakit geçirilmeden imha edilmelidir.

- Merkezden illere 3 ayda bir yapılan aşı

sevkiyatında kullanılan frigo-rifik kamyonların

soğutucu üniteleri ilde bulunduğu süre içerisinde elektrikle çalıştırılmalı,

bunun için de kamyonun park edeceği yere sanayi cereyanı = 380 volt trifaze elektrik hattı çekilmiş olmalıdır.

- Ankara merkez depodan kurye ile sevkiyat

yapılması gereken hallerde, yalnızca uzun ömürlü aşı nakil kabı

kullanılmalıdır.

- İllerden sağlık ocaklarına aylık olarak

yapılan aşı sevkiyatlarında 4 saate kadar olan mesafelere askılı tip aşı nakil

kabı kullanılabilir.

- Her yıl tekrarlanmak üzere ilin soğuk zincir

malzemesi mevcudu, periyodik bakım ve tamir gerektirenler ile yeni malzeme

ihtiyacı belirlenmeli, onarımı/temini sağlanmalıdır.

- Her sağlık ocağında aşılar buzdolabında

saklanmalı, buzdolabından sorumlu biri asil, biri yedek olmak üzere iki kişi

belirlenmelidir.

- Buzdolaplarında mutlaka bir termometre

bulundurulmalı, bozulan veya kırılanın yerine hemen yenisi konmalı ve dolabın

ısısı +2 ila +8 dereceler arasında korunmalıdır.

- Buzdolabının kapısına bir ısı izlem

çizelgesi yapıştırılarak, dolabın ısısı sabah ve akşam bu çizelgeye

kaydedilmelidir.

- Buzdolabı gölge, ancak kışın ısıtılan

odalardan birinde, duvardan 10-15 cm uzaklıkta düz bir zemine

yerleştirilmelidir.

- Buzdolabının yerleştirilmesinde şunlara

dikkat edilmelidir:

•Aşıları yalnızca buzdolabı raflarında

tutunuz.

•Aşı kutu/şişeleriarasında

yeterli bir hava dolaşımına izin verecek kadar mesafe bırakınız.

•Aşı yerleştirilmesinde miadı yakın bir süre

sonra dolacak olan aşıların en kolay alınabilecek sol ön kısımda bulunmasına

çok dikkat ediniz.

•Dolap kapağına hiçbir şey koymayınız.

•Buzdolabına asla aşı dışında yiyecek

maddeleri vs.koymayınız.

•Buzlukta aralıklı olarak dizilmiş buz aküleri

bulundurunuz.

•Buzluğun 0.5 cm’den fazla buzlanmamasına

dikkat ediniz.

•En alt kısıma

(sebzelik) dolap ısısının sabit tutulmasına yardımcı olmak üzere su şişeleri

yerleştiriniz.

•Buzdolabının sık sık açılmasını engellemek

için kapağını kilitli tutunuz.

- Olabilecek elektrik kesintilerinde

buzluktaki buz aküleri buzdolabı kapağına yerleştirilmeli ve kapak

açılmamalıdır. Bu yolla aşılar 48 saat süreyle bozulmazlar.

- Buzdolabı temizliği yapılırken ve saha

uygulamalarında aşılar aşı nakil kabı ile nakledilmeli ve korunmalıdır.

- Donduğundan şüphelenilen DBT, DT ve TTaşıları donma-çalkalama testi ile değerlendirilmeden

kullanılmamalıdır.

- Aşı uygulamaları esnasında; kızamık aşısı

sulandırıldıktan 4 saat sonra, polio aşısı açıldıktan

8 saat sonra atılmalıdır."

60. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğünün

tüm valiliklere gönderdiği 10/2/1998 tarihli yazısının ilgili kısmı şöyledir:

"(...) 1998 yılından itibaren bütün illerde

ilkokul 1. sınıflarda 2. doz kızamık aşısı uygulamasına başlanacaktır."

B. Uluslararası Hukuk

61. Türkiye tarafından 14/10/1990 tarihinde imzalanan ve

27/1/1995 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak

yürürlüğe giren 20/11/1989 tarihli Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 3. maddesi

şöyledir:

“(1)

Kamusal ya da özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idari makamlar veya

yasama organları tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren bütün

faaliyetlerde, çocuğun yararı temel düşüncedir.

(2) Taraf Devletler, çocuğun ana–babasının,

vasilerinin ya da kendisinden hukuken sorumlu olan diğer kişilerin hak ve

ödevlerini de gözönünde tutarak, esenliği için

gerekli bakım ve korumayı sağlamayı üstlenirler ve bu amaçla tüm uygun yasal ve

idari önlemleri alırlar.

(3)

Taraf Devletler, çocukların bakımı veya korunmasından sorumlu kurumların,

hizmet ve faaliyetlerin özellikle güvenlik, sağlık, personel sayısı ve

uygunluğu ve yönetimin yeterliliği açısından, yetkili makamlarca konulan

ölçülere uymalarını taahhüt ederler.”

62. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 24. maddesi şöyledir:

" 1. Taraf Devletler, çocuğun olabilecek

en iyi sağlık düzeyine kavuşma, tıbbi bakım ve rehabilitasyon hizmetlerini

veren kuruluşlardan yararlanma hakkını tanırlar. Taraf Devletler, hiçbir

çocuğun bu tür tıbbi bakım hizmetlerinden yararlanma hakkından yoksun

bırakılmamasını güvence altına almak için çaba gösterirler.

2. Taraf Devletler, bu hakkın tam olarak

uygulanmasını takip ederler ve özellikle:

a) Bebek ve çocuk ölüm oranlarının

düşürülmesi;

b) Bütün çocuklara gerekli tıbbi yardımın ve

tıbbi bakımın; temel sağlık hizmetlerinin geliştirilmesine önem verilerek

sağlanması;

c) Temel sağlık hizmetleri çerçevesinde ve

başka olanakların yanısıra, kolayca bulunabilen tekniklerin

kullanılması ve besleyici yiyecekler ve temiz içme suyu sağlanması yoluyla ve

çevre kirlenmesinin tehlike ve zararlarını gözönüne

alarak, hastalık ve yetersiz beslenmeye karşı mücadele edilmesi;

d) Anneye doğum öncesi ve sonrası uygun

bakımın sağlanması:

e) Bütün toplum kesimlerinin özellikle

ana-babalar ve çocukların, çocuk sağlığı ve beslenmesi, anne sütü ile

beslenmenin yararları, toplum ve çevre sağlığı ve kazaların önlenmesi konusunda

temel bilgileri elde etmeleri ve bu bilgileri kullanmalarına yardımcı olunması;

f) Koruyucu sağlık bakımlarının, ana-babaya

rehberliğini, aile plânlaması eğitimi ve hizmetlerinin geliştirilmesi;

amaçlarıyla uygun önlemleri alırlar.

3. Taraf Devletler, çocukların sağlığı için

zararlı geleneksel uygulamaların kaldırılması amacıyla uygun ve etkili her

türlü önlemi alırlar.

4. Taraf Devletler, bu maddede tanınan hakkın

tam olarak gerçekleştirilmesini tedricen sağlamak amacıyla uluslararası işbirliğinin geliştirilmesi ve teşviki konusunda karşılıklı

olarak söz verirler. Bu konuda gelişmekte olan ülkelerin gereksinimleri

özellikle gözönünde tutulur."

63. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "Yaşam hakkı" kenar başlıklı 2. maddesinin

(1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Herkesin yaşam hakkı yasayla

korunur(...)"

64. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre yaşam hakkının

devlete yüklediği pozitif yükümlülükler -ister özel hastane ister devlet

hastanesi olsun- hastaların yaşamlarının korunmasını teminat altına alma

zorunluluğu getiren düzenleyici bir çerçeve oluşturulmasını gerekli kılar (Asiye Genç/Türkiye, B. No: 24109/07,

27/1/2015, § 67).

65. Yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülükler ayrıca -ister

özel hastane ister devlet hastanesi olsun- sağlık çalışanlarının sorumluluğu

altında yaşamını yitiren bir kişinin ölüm nedeninin belirlenmesine ve gerektiği

takdirde sağlık çalışanlarının eylemlerinden dolayı sorumlu tutulmalarına imkân

tanıyan etkin ve bağımsız bir yargı sistemi kurmayı gerektirir (Mehmet Şentürk ve Bekir Şentürk/Türkiye,

B. No: 13423/09, 9/4/2013, § 81).

66. AİHM, sağlık hizmeti alanındaki kamusal kaynakların tahsisi

gibi meselelerde, taraf devletlerin yetkili makamlarının, AİHM'e

göre daha elverişli konumda olduklarını belirtmektedir (Lopes De Sousa Fernandes/Portekiz

[BD], B. No: 56080/13, 19/12/2017, § 175).

V. İNCELEME VE GEREKÇE

67. Mahkemenin 30/10/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucu Murat Buttanrı Yönünden İnceleme

68. Av. Evin Bartan Turhan, bireysel

başvuru tarihinden önce 17/7/2011 tarihinde vefat ettiği anlaşılan Murat Buttanrı'nın anayasal haklarının ihlal edildiği iddiasıyla

bireysel başvuruda bulunmuştur.

69. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar" kenar

başlıklı 46. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:

"Bireysel başvuru ancak ihlale yol açtığı

ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı

doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir."

70. 6216 sayılı Kanun'un "Başvuru

hakkının kötüye kullanılması" kenar başlıklı 51. maddesi

şöyledir:

"Bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye

kullandığı tespit edilen başvurucular aleyhine, yargılama giderlerinin dışında,

ayrıca ikibin Türk Lirasından fazla olmamak üzere

disiplin para cezasına hükmedilebilir."

71. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün

(İçtüzük) “Başvuru hakkının kötüye

kullanılması” kenar başlıklı 83. maddesi şöyledir:

“Başvurucunun istismar edici, yanıltıcı ve

benzeri nitelikteki davranışlarıyla bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye

kullandığının tespit edilmesi hâlinde başvuru reddedilir ve yargılama giderleri

dışında, ilgilinin ikibin Türk Lirasından fazla

olmamak üzere disiplin para cezasıyla cezalandırılmasına karar verilir.”

72. İlgili düzenlemeler vasıtasıyla genel hukuk teorisinde bir

kamu düzeni kuralı olarak ele alınan ve genel olarak bir hakkın açıkça

öngörüldüğü amaç dışında ve başkalarını zarara sokacak şekilde kullanılmasının

hukuk düzenince himaye edilmeyeceğini ifade eden hakkın kötüye kullanılmasının

bireysel başvuru alanında özel olarak ele alındığı görülmektedir. Bu bağlamda

bireysel başvuru usulünün amacına açıkça aykırı olan ve mahkemenin başvuruyu

gereği gibi değerlendirmesini engelleyen davranışların başvuru hakkının kötüye

kullanılması olarak değerlendirilmesi mümkündür (Mehmet Güven Ulusoy [GK], B. No: 2013/1013, 2/7/2015, § 31; S.Ö., B. No: 2013/7087, 18/9/2014, § 28).

73. Bu kapsamda özellikle mahkemeyi yanıltmak amacıyla gerçek

olmayan maddi vakıalara dayanılması veya bu nitelikte bilgi ve belge sunulması,

başvurunun değerlendirilmesi noktasında esaslı olan bir unsur hakkında bilgi

verilmemesi, başvurunun değerlendirilmesi sürecinde vuku bulan ve söz konusu

değerlendirmeyi etkileyecek nitelikte yeni ve önemli gelişmeler hakkında

mahkemenin bilgilendirilmemesi suretiyle başvuru hakkında doğru bir kanaat

oluşturulmasının engellenmesi, medeni ve meşru eleştiri sınırları saklı kalmak

kaydıyla bireysel başvuru amacıyla bağdaşmayacak surette hakaret, tehdit veya

tahrik edici bir üslup kullanılması ile söz konusu başvuru yolu kapsamında

ihlalin tespiti ile ihlal ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına ilişkin amaçla

bağdaşmayacak surette içeriksiz bir başvuruda bulunulması durumunda başvuru

hakkının kötüye kullanıldığı kabul edilebilecektir (Mehmet Güven Ulusoy, § 32; S.Ö.,

§ 29).

74. Merkezî Nüfus İdaresi Sistemi'nden yapılan sorgulama

neticesinde başvuruculardan Murat Buttanrı'nın

bireysel başvuru tarihinden önce 17/7/2011 tarihinde hayatını kaybettiği tespit

edilmiş ancak Av. Evin Bartan Turhan tarafından

31/7/2015 tarihinde yapılan bireysel başvuruda bu husus hakkında herhangi bir

bilgiye yer verilmediği anlaşılmıştır.

75. Kamu gücü tarafından hakkı ihlal edilen kişinin bireysel

başvuru yapmadan önce ölmesi durumunda ölen kişi adına bir başkası tarafından

bireysel başvuru yapma imkânı bulunmamaktadır (Abdurrehman Uray, B. No: 2013/6140, 5/11/2014, § 30).

76. Açıklanan gerekçelerle başvuru tarihinden önce hayatını

kaybetmiş başvurucu adına vekâlet ilişkisi sona ermiş olan avukat tarafından

yapılan bireysel başvurunun başvuru hakkının

kötüye kullanımı nedeniyle reddine karar verilmesi gerekir.

77. Bu durumda Anayasa Mahkemesini yanıltıcı nitelikte başvuru

yapması nedeniyle Av. Evin Bartan Turhan aleyhine

6216 sayılı Kanun'un 51. maddesi ve İçtüzük’ün 83.

maddesi uyarınca disiplin para cezasına hükmedilmesi gerekir.

B. Başvurucu Suna Buttanrı Yönünden İnceleme

1. Yaşam Hakkının İhlal

Edildiğine İlişkin İddia

a. Başvurucunun İddiaları

78. Başvurucu, oğlu U.B.nin kızamık

hastalığına bağlı olarak ortaya çıkan SSPE hastalığına yakalanarak 2006 yılında

yaşamını yitirdiğini ifade etmiştir. Başvurucu; oğlunun SSPE hastalığına

yakalanmasında ve ölümünde Sağlık Bakanlığının hizmet kusurunun bulunduğunu,

buna rağmen oğlunun ölümüyle neticelenen olay hakkında açtığı davadan olumlu

netice alamadığını belirtmiştir. Başvurucu, kızamık aşısı uygulamasının sıkı

denetim ve takip gerektirdiğini ancak Sağlık Bakanlığının bunu başaramadığını ileri

sürmüştür. Başvurucu; oğlunun ölümü ile neticelenen olayda Sağlık Bakanlığının

doğru ve uygun bir aşılama yapmadığını, oğluna sadece tek doz aşı yapıldığını,

bu aşının da uygun koşullarda yapılmadığını, ilkokul birinci sınıfta yapılması

gereken ikinci doz kızamık aşısının ise hiç yapılmadığını ileri sürmüştür.

Başvurucu, bu iddialarla yaşam hakkının ve adil yargılanma hakkının ihlal

edildiğini ifade etmiştir.

b. Değerlendirme

79. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucunun bu başlık altında ileri sürdüğü

iddiaların temel olarak yaşam hakkı ile ilgili olduğu değerlendirilerek incelemenin

bu kapsamda yapılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

80. Anayasa’nın “Kişinin

dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” kenar başlıklı 17.

maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Herkes,

yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.”

81. Anayasa’nın 5. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“Devletin

temel amaç ve görevleri, (...) kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal

hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal,

ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının

gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.”

i. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

82. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine

karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan yaşam

hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar

verilmesi gerekir.

ii. Esas Yönünden

(1) Genel

İlkeler

83. Kişinin yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığını koruma

hakkı birbiriyle sıkı bağlantıları olan devredilmez ve vazgeçilmez haklardan

olup devletin bu konuda pozitif ve negatif yükümlülükleri bulunmaktadır.

Devletin negatif bir yükümlülük olarak yetki alanında bulunan hiçbir bireyin

yaşamına kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme, bunun yanı sıra pozitif

bir yükümlülük olarak yine yetki alanında bulunan tüm bireylerin yaşam hakkını

gerek kamusal makamların gerek diğer bireylerin gerekse kişinin kendisinin

eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı koruma yükümlülüğü bulunmaktadır

(Serpil Kerimoğlu ve diğerleri,

B. No: 2012/752, 17/9/2013, §§ 50, 51).

84. Söz konusu pozitif yükümlülük sağlık alanında yürütülen

faaliyetleri de kapsamaktadır. Nitekim Anayasa’nın 56. maddesinde herkesin

sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu, devletin “herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde

sürdürmesini sağlamak (…) amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp

hizmet vermesini” düzenleyeceği, bu görevini kamu ve özel

kesimlerdeki sağlık ve sosyal kurumlarından yararlanarak ve onları denetleyerek

yerine getireceği kurala bağlanmıştır (İlker

Başer ve diğerleri, B. No: 2013/1943, 9/9/2015, § 44).

85. Yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüklere göre

devletin öncelikle, yaşamı tehlikeye girebilecek kişilerin yaşamını korumak

için yeterli yasal ve idari bir çerçeve oluşturması gerekmektedir.

86. Devlet, bireylerin yaşam hakkı ile maddi ve manevi

varlıklarını koruma hakkı kapsamında -ister kamu isterse özel sağlık

kuruluşları tarafından yerine getirilsin- sağlık hizmetlerini, hastaların

yaşamları ile maddi ve manevi varlıklarının korunmasına yönelik gerekli

tedbirlerin alınabilmesini sağlayacak şekilde düzenlemek zorundadır (Nail Artuç, B.

No: 2013/2839, 3/4/2014, § 35).

87. Devletin sorumluluğunu gerektirebilecek şartlar altında

gerçekleşen ölüm olaylarında Anayasa’nın 17. maddesi devlete, yaşam hakkını

korumak için oluşturulan yasal ve idari çerçevenin gereği gibi uygulanmasını,

bu hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak etkili

idari ve yargısal tedbirleri alma görevi yüklemektedir. Bu yükümlülük -kamusal

olsun veya olmasın- yaşam hakkının tehlikeye girebileceği her türlü faaliyet

bakımından geçerlidir (Serpil Kerimoğlu ve

diğerleri, § 52).

88. Yaşam hakkının ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise etkili bir yargısal sistem kurma yönündeki

pozitif yükümlülük her olayda mutlaka ceza davası açılmasını gerektirmez. Bu

durumlarda mağdurlara hukuki, idari hatta disiplinle ilgili hukuk yollarının

açık olması yeterli olabilir (Serpil

Kerimoğlu ve diğerleri, § 59; Nail

Artuç, § 37).

89. Mağdurların kendi inisiyatifleri ile başvurabilecekleri

tazminat yollarının sadece hukuken mevcut bulunması yeterli olmayıp bu yolların

uygulamada da etkili olmasıgerekir. Bir başvuru

yolunun ancak hak ihlalini önleyebilmesi, devam etmekteyse sonlandırabilmesi

veya sona ermiş bir hak ihlalini karara bağlayabilmesi ve bunun için uygun bir

giderim sunabilmesi hâlinde etkililiğinden söz etmek mümkün olabilir (Tahir Canan, § 26; Filiz Aka, B. No: 2013/8365, 10/6/2015, §

39).

90. Yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın ileri

sürüldüğü tazminat ve tam yargı davalarında, derece mahkemelerinin Anayasa’nın

17. maddesinin gerektirdiği özende bir inceleme yapma yükümlülüğü

bulunmaktadır. Bununla birlikte söz konusu özen yükümlülüğü, yaşam hakkı ile

ilgili her davada mutlaka mağdurlar lehine bir sonuca varılmasını garanti

altına almamaktadır (Aysun Okumuş ve Aytekin

Okumuş, B. No: 2013/4086, 20/4/2016, § 73).

(2) İlkelerin

Olaya Uygulanması

91. Somut olayda başvurucu, oğlu U.B.nin

SSPE hastalığına yakalanarak yaşamını yitirmesi üzerine idare aleyhine açtığı

tam yargı davasının reddedilmesinden sonra yaşam hakkının ihlal edildiği

iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, SSPE hastalığına kızamık

aşısının neden olduğu yönünde bir iddia ileri sürmemiştir. Başvurucu gerek

derece mahkemelerine sunduğu dilekçelerde gerekse bireysel başvuru formunda oğluna

birinci doz kızamık aşısını yaptırdığı hâlde bu aşının yeterli dozda ve uygun

koşullarda yapılmaması nedeniyle önleyici etki gösteremediğini ileri sürmüştür.

Başvurucu ayrıca kızamık aşısı uygulamasının sıkı denetim ve takip

gerektirdiğini ancak Sağlık Bakanlığının bunu başaramadığını iddia etmiştir.

92. Bu durumda öncelikle başvurucunun oğlu U.B.ye idare

tarafından kızamık aşısı yapılıp yapılmadığının açıklığa kavuşturulması

gerekir. Zira aşının uygun koşullarda yapılmadığı iddiası, U.B.ye aşı yapılıp

yapılmadığı hususu ile doğrudan bağlantılıdır.

93. Başvurucu bireysel başvuru formunda oğluna birinci doz

kızamık aşısını yaptırdığını -bağlı oldukları sağlık ocağında- belirtmiştir.

Keza başvurucu, oğluna birinci doz kızamık aşısı yaptırdığı iddiasını derece

mahkemeleri önünde de dile getirmiştir. Başvurucunun bu iddiası ile ilgili

olarak derece mahkemeleri ise idare tarafından savunma ekinde sunulan

belgelerde başvurucunun oğlu U.B.ye aşı yapıldığına dair herhangi bir kayda

rastlanmadığının belirtilmiş olmasını ve U.B.ye aşı yapıldığını gösteren

herhangi bir bilgi ve belgenin başvurucu tarafından dava dosyasına sunulmamış

olmasını dikkate alarak sağlık ocağı ekiplerince U.B.ye kızamık aşısı

yapılmadığı sonucuna ulaşmıştır.

94. Bu durumda sağlık ocağı personelinin koruyucu sağlık

hizmetlerini yürüttüğü sırada tutmakla yükümlü olduğu kayıtlara ilişkin iç

hukukta ne gibi düzenlemeler olduğunun açıklanması ve derece mahkemelerince

verilen kararların bu kapsamda değerlendirilmesi yerinde olacaktır.

95. 224 sayılı Kanun'un 10. maddesinin ikinci fıkrasında; sağlık

ocakları ve evlerinin her türlü koruyucu hekimlik hizmetlerini, hastaların

muayene ve tedavisi ile sağlık ocağına kayıtlı şahısların sağlık sicillerini

tutmakla mükellef olduğu belirtilmiştir (bkz. § 37). Keza Genişletilmiş

Bağışıklama Programı Genelgesi'nin "Aşı Uygulamalarında Genel Prensipler"

başlıklı kısmında aşı uygulamalarının ilgili tüm formlara zamanında, tam ve

doğru olarak kaydedilmesinin sağlanması gerektiği ifade edilmiştir (bkz. § 57).

96. Başvurucular, yukarıda açıklanan aşı kayıt sisteminin

yetersiz olduğu yahut bu sistemin uygulamada etkili bir şekilde işlemediği

yönünde bir iddia ileri sürmemişlerdir. Başvuru formu ve eklerinde söz konusu

sistemin uygulamada etkili bir şekilde işlemediğine işaret eden herhangi bir

veri de tespit edilememiştir.

97. Derece mahkemelerinin olaylara ilişkin tespitleri Anayasa

Mahkemesi açısından bağlayıcı olmamakla birlikte Anayasa Mahkemesinin derece

mahkemelerinin tespitlerinden farklı bir tespitte bulunabilmesi için bu hususta

ikna edici unsurların mevcut olması gerekmektedir. Derece mahkemeleri, dava

dosyasında bulunan bilgi ve belgeleri dikkate alarak U.B.ye ilk doz kızamık

aşısının yapılmadığı sonucuna ulaşmıştır. Derece mahkemeleri bu sonuca

ulaşırken, U.B.ye aşı yapıldığına dair herhangi bir kayda rastlanmadığını

belirten Bağlar (2) No.lu Sağlık Ocağı ile Muradiye Sağlık Ocağının yazılarına

ve başvurucunun U.B.ye aşı yapıldığını gösteren herhangi bir bilgi ve belgeyi

dava dosyasına sunmamış olmasına dayanmıştır. Başvuru formu ve ekleri bir bütün

olarak ele alındığında derece mahkemeleri kararlarının dava dosyasında bulunan

delillerle açıkça çelişecek biçimde verildiğinden söz edilemeyeceği

değerlendirilmiştir. Bu durumda somut olayda derece mahkemelerinin U.B.ye ilk

doz kızamık aşısının yapılmadığı yönündeki tespitinden ayrılmayı gerektirecek

ikna edici bir nedenin bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Keza başvuru formu ve

eklerinde, U.B.ye ilkokul birinci sınıfta yapılması planlanan ikinci doz

kızamık aşısının yapıldığı yönünde bir bilgi ve belge de bulunmadığı

görülmüştür.

98. U.B.ye kızamık aşısı yapıldığının kanıtlanamadığı dikkate

alındığında kızamık aşılarının uygun koşullarda yapılıp yapılmadığının ve aşı

uygulamasında soğuk zincir sistemine uyulup uyulmadığının ayrıca incelenmesinin

gerekli olmadığı değerlendirilmiştir.

99. Başvuru konusu olayda, kızamık aşısı uygulamasının sıkı

denetim ve takip gerektirdiği ancak Sağlık Bakanlığının bunu başaramadığı

yönündeki iddiaların ayrıca incelenmesi gerekir.

100. Koruyucu sağlık hizmetlerinin etkili ve verimli bir şekilde

organize edilmesi ve bireylere sunulması konusunda devletin belli ölçüde

pozitif yükümlülüklerinin bulunduğu açıktır. Devletin öncelikle bulaşıcı bir

hastalığın görülmesi hâlinde bu durumu tespit etmeye elverişli bir sistem

kurması ve bu vakanın bir salgına dönüşmemesi için gerekli olan önlemleri

alması gerekir.

101. Hastalığın ihbarı ve bildirimi sisteminde gerek kamusal

makamların gerekse anne ve babanın oldukça hassas davranması gerekir. Anne ve

babaların bulaşıcı bir hastalığa yakalanan yahut yakalandığından

şüphelendikleri çocuklarını derhâl sağlık kuruluşlarına ulaştırması, sağlık

kuruluşlarındaki görevlilerin de söz konu vakayı değerlendirerek gerekli

önlemleri alması gerekir.

102. Gerekli önlemlerin alınması noktasında devletin yüksek

aşılama oranlarına ulaşarak toplumun bağışıklığını güçlendirmesi önemlidir.

Devletin normal dönemlerde yüksek aşılama oranlarına ulaşması ve toplumun

bağışıklığını güçlendirmesi yönünde pozitif yükümlülükleri bulunmakla birlikte

bu pozitif yükümlülüklerin kapsamının bulaşıcı hastalığa ilişkin bir vakanın

görülmesi ve/veya bu durumun bir salgına işaret etmesi hâlinde daha geniş

olacağı da muhakkaktır.

103. Bulaşıcı hastalıklarla mücadele kapsamında önemli hükümler

içeren 1593 sayılı Kanun yürürlüktedir. Bu Kanun'un 88. maddesinde çiçek aşısı

mecburi bir aşı olarak öngörülmüştür. Bunun yanı sıra 1593 sayılı Kanun’un 57.

maddesinde kızamık hastalığı da dahil olmak üzere belirli hastalık türleri

sayılmış, 72. maddesinde ise 57. maddede zikredilen hastalıklardan birinin

ortaya çıkması veya ortaya çıkmasından şüphe edilmesi durumunda bir kısım

tedbirlere başvurulacağı belirtilmiş ve söz konusu tedbirler arasında hastalara

veya hastalığa maruz bulunanlara serum veya aşı uygulanması şeklindeki tedbire

de yer verilmiştir (bkz. §§ 25-32). Başvuruya konu olayların meydana geldiği

dönemde yürürlükte bulunan Genelge'de ise bebeklik

dönemini de kapsayacak şekilde belirli yaş grupları için çeşitli periyotlar

dâhilinde bazı aşıların uygulanmasına ilişkin esas ve usuller düzenlenmiştir (Halime Sare Aysal [GK],

B. No: 2013/1789, 11/11/2015, §§ 71, 72).

104. Bu aşamada SSPE Bilimsel İnceleme Komisyonu raporundaki

verilere değinmek yerinde olacaktır. Başvurucu, bireysel başvuru formunda

anılan rapora yönelik herhangi bir iddia ve itiraz ileri sürmemiştir. Başvuru

formu ve eklerinde, çeşitli üniversitelerde görev yapan akademisyenlerce

hazırlanan söz konusu raporun objektifliğinin ve/veya yeterliğinin

sorgulanmasına neden olabilecek herhangi bir husus da tespit edilememiştir.Dolayısıyla devletin

aşılama konusundaki pozitif yükümlülüklerinin kapsamı değerlendirilirken bu

rapordaki verilerden yararlanılmasında herhangi bir sakınca olmadığı kanaatine

varılmıştır.

105. Derece mahkemelerince hükme esas alınan SSPE Bilimsel

İnceleme Komisyonu raporunda, kızamık hastalığından ve hastalığın yol açtığı

komplikasyonlardan korunmanın tek yolunun duyarlı nüfusun yaygın ve etkin

aşılanması ile toplumun bağışıklığının yükseltilmesi olduğu ifade edilmiştir.

Raporda, Türkiye'de 1970 yılında başlatılan rutin kızamık aşı uygulamasının

Dünya Sağlık Örgütü ve Bağışıklama Danışma Kurulu önerileri doğrultusunda 1970

yılından 1998 yılına kadar tek doz olarak sürdürüldüğü, aşılanma oranının 1987

yılından bu yana giderek artış gösterdiği, bu oranın 1987-1990 yılları arasında

%60,7'ye, 1991-1994 yılları arasında %73,7'ye ulaştığı belirtilmiştir. Raporda,

başvurucunun oğlunun dünyaya geldiği 1995 yılının da aralarında bulunduğu

1995-1998 döneminde %76 aşılama oranına ulaşıldığı ifade edilmiştir. Raporda

ayrıca 2003-2005 yılları arasında gerçekleştirilen kızamık aşı günleri

kapsamında 15 yaş altı 18,5 milyon çocuğa aşı yapıldığı belirtilmiştir.

106. Söz konusu veriler dikkate alındığında başvurucunun oğlu U.D.nin dünyaya geldiği dönemde kızamık hastalığının

eliminasyonu tam olarak gerçekleştirilememiş ise de kızamık hastalığının

eliminasyonu için sürekli olarak artan aşılama oranlarına ulaşıldığı ve bu

kapsamda rutin aşılamaların yanı sıra çeşitli aşı kampanyaları yürütüldüğü

görülmektedir. İhtiyaçların öncelik sıralamasının belirlenmesinde ve kamusal

kaynakların hangi sağlık hizmetine ne kadar tahsis edileceği hususunda idari

makamların daha elverişli konumda oldukları dikkate alındığında somut olayda

anılan dönemde kızamık hastalığının tamamen yok edilememiş olmasında yetkili

makamlara bir sorumluluk atfedilemeyeceği değerlendirilmiştir. Başvuru formu ve

eklerinde, başvurucunun yaşadığı bölgede başvuruya konu olayın meydana geldiği

dönemde rutin aşılamaların yanı sıra ek bazı önlemlerin alınmasını

gerektirebilecek bir durumun olduğuna ve bu hususta o dönemde yetkili olan kamu

makamlarına bildirimde bulunulduğuna ilişkin bir kayıt da mevcut değildir.

Başvurucu da olayların meydana geldiği dönemde -U.D.

henüz kızamık hastalığına yakalanmamış iken- yakın çevrelerinde kızamık

hastalığı görülmesi üzerine yetkili kamu makamlarına durumu bildirdiğini yahut

kamu makamlarının durumu bildiğini ancak kamu makamlarının gerekli tedbirleri

almadığını ileri sürmemiştir. Esasında bulaşıcı hastalığa ilişkin bir vakanın

görülmediği ve/veya bir salgının ya da salgın tehlikesinin olmadığı normal

durumlarda derece mahkemelerinin kararlarında da belirtildiği üzere aşı takip

sorumluluğunun asıl olarak anne ve babalar üzerinde olduğu kabul edilmelidir.

107. Başvuru konusu olayda son olarak Türkiye'deki kızamık

aşılarının 1998 yılına kadar çift doz yerine tek doz olarak yapılması hususuna

değinmek gerekir. Derece mahkemelerince hükme esas alınan bilirkişi raporuna

göre Dünya Sağlık Örgütü 1970 yılı sonlarında kızamık aşısını bebeklik çağında

yapılması gereken aşılar arasına almış, aşı uygulama zamanını 1986-1989 yılları

arasında dokuzuncu ayda tek doz olarak önermiş, 1993 yılında ise kızamık

eliminasyonunu hedefleyen ülkeler için ikinci dozu önermiş ancak gelişmekte

olan ülkeler için rutin iki doz aşı uygulamasının erken olduğunu ve ilk dozda yüksek

oranlara ulaşılmasına öncelik verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Rapordaki

bilgilere göre, Dünya Sağlık Örgütü 1998 yılında da dokuzuncu ayda tek doz

önerisini devam ettirmiş ancak 2000 yılında dokuzuncu aydaki ilk doz kızamık

aşısına ek olarak çocuklara ikinci doz fırsatının verilmesini önermiş ve 2003

yılında da bu önerisini tekrar etmiştir. Başvuru formu ve eklerindeki bu bilgi

ve belgeler dikkate alındığında Türkiye'de belli bir dönem tek doz olarak

uygulanan kızamık aşısının anılan dönemdeki uluslararası standartlarla uyumlu

olduğu, o dönemdeki uluslararası standartlara uygun olarak hareket eden kamu

makamlarının sonradan ortaya çıkan sonuçlardan sorumlu tutulamayacağı

değerlendirilmiştir.

108. Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde somut olayda

devletin koruyucu sağlık hizmetleri kapsamındaki yükümlülüklerini yerine

getiremediğini söylemek mümkün değildir. Ayrıca dava reddedilmiş bile olsa

başvurucunun etkili bir yargısal korumadan yararlanamadığı da söylenemez.

109. Açıklanan gerekçelerle başvuru konusu olayda yaşam hakkının

ihlal edilmediğine karar verilmesi gerekir.

2. Makul Sürede

Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

a. Başvurucunun İddiaları

110. Başvurucu, oğlunun ölümü üzerine açtığı tam yargı davasının

makul sürede tamamlanmadığını ileri sürmüştür.

b. Değerlendirme

111. Ferat Yüksel (B. No: 2014/13828, 12/9/2018, §

26) kararında Anayasa Mahkemesi; yargılamaların makul sürede

sonuçlandırılmadığı ya da yargı kararlarının geç veya eksik icra edildiği ya da

hiç icra edilmediği iddiasıyla 31/7/2018 tarihinden önce gerçekleştirilen

bireysel başvurulara ilişkin olarak Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat

Komisyonu Başkanlığına (Tazminat Komisyonu) başvuru imkânının getirilmesine

ilişkin yolu, ulaşılabilir olma, başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama

kapasitesinin bulunup bulunmadığı yönlerinden inceleyerek bu yolun etkililiğini

tartışmıştır.

112. Ferat Yüksel kararında özetle anılan başvuru

yolunun kişileri mali külfet altına sokmaması ve başvuruda kolaylık sağlaması

nedenleriyle ulaşılabilir olduğu, düzenleniş şekli itibarıyla ihlal iddialarına

makul bir başarı şansı sunma kapasitesinden mahrum olmadığı ve tazminat

ödenmesine imkân tanıması ve/veya bu mümkün olmadığında başka türlü telafi

olanakları sunması nedenleriyle potansiyel olarak yeterli giderim sağlama

imkanına sahip olduğu hususunda değerlendirmelerde bulunulmuştur (Ferat Yüksel, §§ 27-34). Bu gerekçeler

doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, ilk bakışta ulaşılabilir olan ve ihlal

iddialarıyla ilgilibaşarı şansı sunma ve yeterli

giderim sağlama kapasitesi olduğu görülen Tazminat Komisyonuna başvuru yolu

tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı

sonucuna vararak başvuru yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle kabul

edilemezlik kararı vermiştir (Ferat Yüksel,

§§ 35, 36).

113. Mevcut başvurunun bu kısmı yönünden söz konusu karardan

ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmamaktadır.

114. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle

kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

B. 1. Başvurucu Suna Buttanrı yönünden

yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

2. Başvurucu Suna Buttanrı yönünden

makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle

KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam

hakkının İHLAL EDİLMEDİĞİNE,

D. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,

E. 6216 sayılı Kanun'un 51. maddesi ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 83. maddesi uyarınca 2.000 TL disiplin para

cezasının Avukat Evin Bartan Turhan'dan TAHSİLİNE,

F. Kararın bir örneğinin Diyarbakır Barosu Başkanlığına

GÖNDERİLMESİNE,

G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE

30/10/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Engin

YILDIRIM

Üyeler

:

Recep

KÖMÜRCÜ

Muammer

TOPAL

M. Emin KUZ

Recai AKYEL

Raportör Yrd.

:

Halil

İbrahim DURSUN

Başvurucular

:

1. Murat

BUTTANRI

2. Suna

BUTTANRI

Vekili

:

Av. Evin

BARTAN TURHAN