Yaşlılık çalışmaları alanında faaliyet gösteren üniversite merkezleri; saha araştırması, anket, derinlemesine görüşme ve bakım modelleri üzerine çalışmalar yürütür. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi'ndekine benzer merkezlerin yönetmelikleri kurumsal yapıyı düzenlerken, uygulamada en hassas nokta katılımcının rıza verme ehliyetinin değerlendirilmesidir.
Onam Verme Ehliyeti Nasıl Değerlendirilir?
İleri yaş, tek başına ehliyetsizlik anlamına gelmez. Belirleyici olan, kişinin araştırmanın niteliğini anlayabilmesi ve sonuçlarını değerlendirerek karar verebilmesidir. Bu değerlendirme yapılırken:
- Bilgilendirmenin sade ve yavaş bir dille yapılması
- Katılımcıya soru sorma ve düşünme süresi tanınması
- Anlaşıldığının, kişinin kendi cümleleriyle teyit edilmesi
- Kararsızlık hâlinde katılımın ertelenmesi
gibi adımlar izlenir. Vesayet altındaki kişiler bakımından ise, temsilcinin yetkisinin kapsamı ayrıca incelenmelidir.
Bakımevinde Yürütülen Araştırmaların Özel Durumu
Kurum içinde yapılan araştırmalarda katılımcı, katılmayı reddederse bakım hizmetinin etkileneceği endişesi taşıyabilir. Bu bağımlılık ilişkisi rızanın serbestliğini gölgeler. Bu nedenle bilgilendirmede, katılımın tamamen gönüllü olduğu ve reddin hiçbir olumsuz sonuç doğurmayacağı açıkça belirtilmelidir.
Toplanan Verinin Yönetimi
- Ses ve görüntü kayıtları ayrı ve erişimi sınırlı bir ortamda tutulur.
- Deşifre metinlerinde kimlik bilgileri kod ile değiştirilir; kod anahtarı ayrı saklanır.
- Sağlık ve bakım durumuna ilişkin bilgiler nitelikli veri olarak ele alınır.
- Saklama süresi belirlenir ve süre sonunda imha yapılır.
- Katılımcının araştırmadan çekilme talebinde, verisinin akıbeti önceden duyurulan kurala göre işlenir.
İstismar Şüphesi Fark Edildiğinde
Saha çalışması sırasında ihmal veya istismar belirtisi görülmesi hâlinde, araştırmacının yalnızca gözlemci kalması beklenmez. Böyle durumlarda mevzuattan doğan bildirim yükümlülükleri gündeme gelir ve gizlilik taahhüdü bu yükümlülüğün önüne geçmez. Araştırma protokolünde bu ihtimalin nasıl yönetileceği baştan yazılmalıdır.
Yayın Aşamasında Tanınabilirlik Kontrolü
Küçük yerleşimlerde yapılan çalışmalarda, isim kullanılmasa bile meslek, yaş ve aile bilgisi birlikte verildiğinde kişi tanınabilir hâle gelir. Yayın öncesinde bu birleşim etkisinin kontrol edilmesi, kimliksizleştirmenin gerçekten sağlandığını güvence altına alır.
Bu açıklamalar genel çerçeve sunmaktadır. Kırılgan gruplarla yürütülen araştırmalarda etik kurul kararları ve kurum protokolleri belirleyici olduğundan, çalışmaya başlamadan önce hukuki ve etik danışma alınması yerinde olur.