5941 sayılı Çek Kanunu, çekin bir ödeme aracı olarak güvenilirliğini korumak için hem idarî hem cezaî nitelikte araçlar öngörür. Alacaklı açısından kritik olan nokta, elindeki karşılıksız çekle iki ayrı yolu birlikte yürütebilmesidir: alacağın tahsili için icra takibi ve karşılıksızlık nedeniyle şikâyet yolu. Bu iki yolun karıştırılması, çoğu zaman hak kaybına yol açar.
Karşılıksızlık Nasıl Belgelenir
Sürecin tamamı, çekin süresinde bankaya ibraz edilmiş olmasına dayanır. Muhatap banka, karşılığın bulunmadığını çek üzerine ve talep hâlinde ayrı bir belgeye işler. Bu kayıt olmadan ne şikâyet yolu ne de sonraki adımlar sağlıklı yürür. Alacaklının ilk işi, ibraz tarihini ve karşılıksızlık şerhini gösteren belgenin aslını güvence altına almaktır.
Şikâyet Yolunda Dikkat Edilecek Noktalar
- Görevli merci: karşılıksız çek şikâyetleri icra ceza mahkemesinde görülür; şikâyetin savcılığa yapılması süre kaybına yol açabilir.
- Şikâyet hakkı sahibi: çeki elinde bulunduran hamil; ciro zinciri kopuksa sıfat itirazıyla karşılaşılır.
- Süre: şikâyet hakkı hak düşürücü süreye tabidir; bu süre karşılıksızlığın öğrenilmesiyle işlemeye başlar ve kaçırıldığında yeniden canlandırılamaz.
- Muhatap: sorumluluk, çeki keşide eden kişi ile tüzel kişilerde çek hesabı üzerinde tasarruf yetkisi bulunan yöneticiler bakımından ayrı ayrı değerlendirilir.
Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı
Kanunun en caydırıcı sonucu, karşılıksız çek nedeniyle verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağıdır. Bu yasak, kişinin ticari hayatını doğrudan etkiler; bankacılık sistemine bildirilir ve kaydı tutulur. Yasağın kaldırılması, kural olarak çek bedelinin ve buna bağlı ferilerin ödenmesine bağlıdır. Borçlu açısından bu, savunmanın yalnızca cezaya değil, ödeme planına da odaklanmasını gerektirir.
Borçlu Tarafında Savunma Stratejisi
- Çekin gerçekten sizin iradenizle düzenlenip düzenlenmediğini, imza ve yetki yönünden inceleyin.
- Tüzel kişi çeklerinde, çek hesabı üzerinde tasarruf yetkisinin hangi tarihte kimde olduğunu ticaret sicil kayıtlarıyla ortaya koyun.
- Çekin teminat amacıyla verildiği iddiası varsa, bunu yazılı belgeyle desteklemeye çalışın.
- Ödeme yapılmışsa, ödemenin hangi çeke mahsuben yapıldığını açıkça gösteren dekont ve yazışmaları dosyaya sunun.
Alacaklı İçin Zamanlama Kontrol Listesi
İbraz süresinin kaçırılması, karşılıksızlık şerhi olmadan takip başlatılması ve şikâyet süresinin icra takibinin sonucunu bekleyerek geçirilmesi; alacaklı tarafında en çok görülen üç hatadır. Çek elinize geçtiği anda ibraz, şerh ve şikâyet için ayrı ayrı tarih belirlenmesi bu riski büyük ölçüde ortadan kaldırır.
Bu rehber genel bilgilendirme amacı taşır; çek uyuşmazlıklarında sonuç, ibraz tarihi, ciro zinciri ve taraflar arasındaki temel ilişkiye göre değişir. Adım atmadan önce belgelerinizle birlikte ayrı bir değerlendirme yaptırmanız faydalı olacaktır.