Teslim edilen mal veya yapılan iş sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımıyorsa, alıcı için iki ayrı yükümlülük aynı anda doğar: durumu incelemek ve ayıbı bildirmek. TBK sisteminde bu bildirimin yapılmaması, hakkın kendisini tartışmalı hâle getirebilir. Bu rehber, ayıp hâlinde tazminatın nasıl hesaplanacağını ve ihbarın neden zamanlama meselesi olduğunu ele alıyor.
Ayıp İhbarı: İlk ve En Kritik Adım
- İhbar yazılı yapılmalı; hangi üründe, hangi niteliğin eksik veya bozuk olduğu somut biçimde tarif edilmelidir.
- Muayenenin ne zaman yapıldığı ve ayıbın ne zaman fark edildiği belirtilmelidir.
- İhbarın karşı tarafa ulaştığı tarih ispatlanabilir olmalıdır; kayıtlı kanal tercih edilmelidir.
- Ayıp fotoğraf, ölçüm veya teknik raporla desteklenebiliyorsa ihbara eklenmelidir.
Açık Ayıp ile Gizli Ayıp Ayrımı
Gözle görülebilen, olağan bir muayeneyle fark edilebilecek ayıplar ile ancak kullanım sırasında ortaya çıkan gizli ayıplar aynı takvime tabi değildir. Gizli ayıpta belirleyici olan, ayıbın ortaya çıktığı andır; bu nedenle arızanın ilk belirtisinin tarihi kayıt altına alınmalıdır. Satıcı ayıbı bilerek gizlemişse, bildirim ve zamanaşımına ilişkin savunmalar sınırlanabilir; bu iddia da yazışma ve reklam metinleri gibi delillerle desteklenmelidir.
Tazminat Kalemlerini Ayırmak
- Onarım gideri: ayıbın giderilmesi için yapılan veya yapılacak masraf; teklif ve fatura ile belgelenir.
- Değer farkı: ayıplı hâliyle malın değeri ile ayıpsız hâlindeki değeri arasındaki fark.
- Kullanım kaybı: mal kullanılamadığı sürede doğan zarar; ticari kullanımda gelir kaybı hesabı gerekir.
- Ayıbın yol açtığı diğer zararlar: ayıplı ürünün başka mallara verdiği hasar gibi.
Hesap yapılırken her kalemin dayandığı belge yanına yazılmalı, aynı zarar iki farklı kalem altında tekrarlanmamalıdır.
Bildirimin Ulaşmaması Hâlinde Ne Olur?
Uygulamada en sık karşılaşılan savunma, "bana bildirim yapılmadı" biçimindedir. Karşı taraf ticari işletmeyse sicilde kayıtlı adres ve varsa KEP adresi kullanılmalı; adres değişmişse gönderim iadesi belgesi saklanmalıdır. Tebligatın geç ulaşması yalnızca ihbar tarihini değil, sonrasında verilecek ek süreyi ve dava açma planını da kaydırır. Bu nedenle gönderim tarihi, ulaşma tarihi ve iade şerhleri tek tabloda tutulmalıdır.
İtiraz Geldiğinde İzlenecek Yol
Karşı taraf ayıbı reddediyor ya da kullanım hatasına dayanıyorsa, tartışma teknik zemine kayar. Bu aşamada malın mevcut durumu korunmalı, üzerinde onarım yapılmamalı ve gerekirse delil tespiti yoluna başvurulmalıdır. Alıcının tüketici sıfatı varsa TKHK kapsamındaki başvuru yolları ile parasal sınırlar ayrıca gözden geçirilmeli; ticari satımda ise HMK usulünde ispat yükü ve süre yönetimi buna göre planlanmalıdır.
Yukarıdaki açıklamalar genel çerçeve niteliğindedir; sözleşme hükümleri ve malın türü sonucu değiştirebilir. Bildirim süreleri kısa olabildiğinden, ayıbı fark ettiğinizde vakit kaybetmeden hukuki görüş almanız yerinde olur.