Sözleşmeye konu edimin ayıplı ifa edilmesi, alacaklıya birden çok seçimlik hak tanır; ancak bu hakların hangisinin kullanılacağı kadar, talebin nerede ileri sürüleceği de sonucu belirler. TBK ayıptan doğan sorumluluğun esasını, HMK görev ve yetki kurallarını, TKHK ise karşı tarafın tüketici olduğu ilişkilerde özel rejimi düzenler. Bu rehber, tazminat hesabını merci ve yetki analiziyle birlikte kurmayı ele alır.
Uyuşmazlığın Niteliği Mahkemeyi Belirler
Aynı olay, tarafların sıfatına göre farklı mahkemelerde görülebilir. İki tacir arasındaki ve her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde, taraflardan biri tüketici ise tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesinde, bunların dışındaki genel nitelikli talepler ise asliye hukuk mahkemesinde ele alınır. Bu ayrımın dilekçe yazılmadan önce yapılması gerekir; sonradan verilecek görevsizlik kararı, hesaplanmış bir takvimi bozar.
Ticari Dosyalarda Arabuluculuk Şartı
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari nitelikli alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır. Bu aşama atlanırsa dava usulden reddedilir. Arabuluculuk görüşmesinde ileri sürülen hesap kalemlerinin tutanağa geçirilmesi, sonraki yargılamada tarafların tutumunu ortaya koyması bakımından da değer taşır.
Yetki Kuralları ve Sözleşmeye Konan Yetki Şartı
Yer yönünden yetkide üç seçenek öne çıkar: davalının yerleşim yeri, sözleşmenin ifa edileceği yer ve sözleşmede kararlaştırılmışsa yetkili kılınan yer. Ancak yetki sözleşmesi yapma imkanı herkese açık değildir; tacirler ve kamu tüzel kişileri dışındaki taraflar bakımından bu tür kayıtların geçerliliği tartışmalıdır. Tüketici sıfatının bulunduğu ilişkilerde ise koruyucu yetki kuralları öncelik taşır.
Tazminat Hesabının Kalemlere Ayrılması
Talebin ölçülebilir olması, hesabın kalem kalem gösterilmesine bağlıdır:
- Ayıbın giderilmesi için yapılan veya yapılacak onarım gideri
- Ayıp oranında bedel indirimi tutarı
- Sözleşmeden dönme halinde iade edilecek bedel ve yan giderler
- Ayıplı ifa nedeniyle uğranan ve nedensellik bağı kurulabilen diğer zararlar
- Faiz başlangıç tarihi ve dayanağı
Kalemlerin karıştırılması, bir kısmının reddine ve yargılama giderlerinin tarafa yüklenmesine yol açabilir.
İhbar ve Tebligat Gecikmesinin Bedeli
Ayıptan doğan haklar, ayıbın usulüne uygun ve zamanında bildirilmesine bağlıdır. Bildirim yazısının karşı tarafa ulaşmaması, hakkın hiç doğmamış gibi değerlendirilmesine yol açabilir; şirket adresinin ticaret sicilinde güncellenmemiş olduğu dosyalarda bu sorun sıkça görülür. Aynı şekilde, gönderilen ihtarın tebliğ tarihi bilinmiyorsa temerrüt anı ve faiz başlangıcı da ispatlanamaz. Bu nedenle her bildirimin gönderim ve teslim kaydı, hesap tablosunun ayrılmaz parçası olarak saklanmalıdır.
Son Değerlendirme
Ayıplı ifa dosyalarında sonucu belirleyen, çoğu zaman sözleşme metninin kendisidir. Buradaki açıklamalar genel çerçeve sunar; sözleşmenizdeki özel hükümler hem yetkiyi hem hesabı değiştirebileceğinden, talep ileri sürülmeden önce metnin bir hukukçu tarafından incelenmesinde yarar vardır.