Alacak dosyalarında en sessiz kayıp zamanaşımıdır: borç ortadan kalkmaz, ancak karşı taraf def'i ileri sürdüğünde alacak talep edilemez hale gelir. Bu tabloyu önlemek, dava anında değil ticari ilişkinin kendi içinde kurulan kayıt düzeniyle mümkündür. Bu rehber TBK, HMK ve TKHK çerçevesinde, süre yönetimini alacak takibinin bir parçası haline getiren bir kontrol listesi sunar.
Hangi Süre Uygulanacak
Borçlar hukukunda kural olarak genel bir zamanaşımı süresi geçerlidir; ancak kanun bazı alacak türleri için daha kısa süreler öngörmüştür. Kira bedelleri, işçilik ücretleri, vekalet ve komisyon alacakları ile periyodik edimler bu kısa süreye tabi tutulan başlıca kalemlerdendir. Bu nedenle dosyanın ilk adımı, alacağın hukuki niteliğini doğru sınıflandırmaktır. Aynı sözleşmeden doğan farklı kalemlerin farklı sürelere tabi olabileceği, tek bir tabloda gösterilmelidir.
Sürenin Başladığı An
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işler. Vadeli işlerde vade tarihi, ihbara bağlı işlerde ihbarın yapılabileceği ilk gün, dönemsel edimlerde ise her dönemin kendi vadesi esas alınır. Fatura tarihi ile vade tarihinin karıştırılması, uygulamada sıkça görülen bir hesap hatasıdır. Sözleşmede ödeme takvimi varsa, her taksit için ayrı bir süre işleyeceği not edilmelidir.
Kesilme ve Durma Halleri
Süre işlemeye başladıktan sonra bazı olaylar onu keser ve süre yeniden işlemeye başlar. Kesilme sebeplerinin belgeye bağlanması, ileride ileri sürülecek def'iye karşı en güçlü cevaptır:
- Borçlunun borcu ikrar etmesi; kısmi ödeme, faiz ödemesi, teminat verilmesi veya yazılı kabul.
- Alacaklının dava açması ya da icra takibi başlatması.
- Alacağın iflas masasına bildirilmesi veya tahkim yoluna başvurulması.
- Mutabakat yazısı ve cari hesap ekstresine verilen onay gibi ticari teyit belgeleri.
Buna karşılık yalnızca hatırlatma amaçlı gönderilen bir e-posta ya da tek taraflı ihtar, kural olarak süreyi kesmez. Bu ayrım, tahsilat yazışmalarının nasıl kurgulanacağını doğrudan etkiler.
Def'i Kendiliğinden Dikkate Alınmaz
Zamanaşımı bir def'idir; hakim tarafından resen gözetilmez ve borçlu tarafından süresi içinde, usulüne uygun biçimde ileri sürülmesi gerekir. Bu nedenle davalı tarafta savunmanın ilk dilekçede net biçimde yazılması, davacı tarafta ise karşı tarafın bu savunmayı yapması ihtimaline karşı kesilme belgelerinin baştan hazır tutulması gerekir. Zamanaşımına uğramış bir borcun sonradan ödenmesi halinde geri istenemeyeceği de, ödeme kararı verilirken bilinmesi gereken bir sonuçtur.
Kapanış
Yukarıdaki çerçeve tipik ticari ve özel hukuk alacaklarına ilişkindir; sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve edimin niteliği süreyi değiştirebilir. Alacak dosyanızda vade tarihlerinin üzerinden zaman geçtiyse, takip başlatmadan önce süre hesabını bir hukukçuyla gözden geçirmeniz uygun olur.