İddianamenin kabulüyle başlayan kovuşturma evresinde, hükümden önce verilen kararların bir kısmı beklenmeden ayrıca denetlettirilebilir. CMK, TCK ve 5275 sayılı Kanun ekseninde bu rehber, kovuşturma aşamasındaki itiraz yollarını ve merci hatalarının yarattığı kayıpları ele alıyor.
İtiraz, İstinaf ve Temyiz Ayrımı
Kovuşturma sırasında verilen kararlar üç farklı denetim yoluna tabidir. Hükmün kendisi kural olarak istinaf, ardından koşulları varsa temyiz denetimine tabidir. Buna karşılık tutuklama, adli kontrol, dosya kısıtlaması ya da bir talebin reddi gibi ara kararlar itiraz yoluyla incelenir. İtiraz, kararı veren mercie sunulur; merci itirazı yerinde görmezse dosyayı kanunda gösterilen itiraz merciine gönderir. Yanlış yola başvurmak tek başına hak kaybı doğurmaz, çünkü başvurunun niteliği içeriğine göre belirlenir; ancak süreyi kaçırmak telafi edilemez.
Görevli Mahkeme ve Görevsizlik
Ceza yargılamasında görev, isnat edilen suçun kanundaki cezasına ve niteliğine göre belirlenir; ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar kanunda ayrıca sayılmıştır. Görev kuralları kamu düzenindendir ve mahkeme her aşamada resen inceler. Kovuşturma sırasında suç niteliğinin değiştiği anlaşılırsa görevsizlik kararı verilir; bu karar da itiraza tabidir. Yer yönünden yetki ise suçun işlendiği yer esas alınarak belirlenir ve yetkiye ilişkin itirazın duruşmada ilk savunmadan önce ileri sürülmesi gerekir.
Tutukluluk ve Adli Kontrol Denetimi
- Tutukluluğun devamına ilişkin kararlara karşı itiraz edilebilir; ayrıca tutukluluk kanunda öngörülen aralıklarla resen incelenir.
- Salıverilme talebinin reddi de itiraz konusudur; talebin her seferinde aynı gerekçeyle tekrarlanması yerine dosyadaki yeni gelişmelere dayandırılması gerekir.
- Adli kontrol tedbirinin ölçüsüzlüğü, tedbirin amacı ile yol açtığı sonuç karşılaştırılarak ileri sürülmelidir.
- İnfaz aşamasına ilişkin uyuşmazlıklar ise infaz hâkimliğinin görev alanına girer; bu ayrım sıklıkla karıştırılır.
Delil Eksikliği: Talep Edilmeyen Delil Toplanmaz
Kovuşturma evresinde savunmanın en önemli aracı, delil ikamesi talebidir. Uygulamada dosyayı zayıflatan noktalar şunlardır: kamera görüntülerinin saklama süresi dolmadan istenmemesi, HTS ve baz kayıtlarının talep edilmemesi, dijital materyalin imajının alınıp alınmadığının denetlenmemesi, bilirkişi raporuna karşı süresinde ve teknik gerekçeyle itiraz edilmemesi, tanığın hangi vakıaya ilişkin dinleneceğinin dilekçede gösterilmemesi. Reddedilen delil taleplerinin duruşma tutanağına geçirilmesi, kanun yolu aşamasında bu eksikliğin tartışılabilmesi için gereklidir.
Hukuka Aykırı Delil Meselesi
Hukuka aykırı yöntemle elde edilen deliller hükme esas alınamaz. Bu nedenle arama, el koyma ve iletişimin denetlenmesi tedbirlerinin karar ve onay süreçlerindeki eksiklikler, esasa ilişkin savunmadan önce ayrı bir başlık olarak ileri sürülmelidir. Zincirin kopukluğu sonradan giderilemez.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; suçun niteliği, dosyanın aşaması ve tebliğ tarihleri izlenecek yolu değiştirdiğinden, ceza dosyalarında zaman kaybetmeden savunma desteği alınması gerekir.