İş uyuşmazlıklarında hak kaybının en yaygın nedeni alacağın varlığının tartışmalı olması değil, sürenin ve merciin doğru kurulmamasıdır. 4857, 7036, 5510 ve 6331 sayılı kanunların kesiştiği bu alanda dava öncesi aşama, davanın kendisi kadar belirleyicidir. Bu rehber işçilik alacaklarında mahkeme ve yetki analizini, bir aylık sürenin tebligata bağlı işleyişiyle birlikte açıklar.
Dava Şartı Arabuluculuk: Atlanamayacak İlk Kapı
Kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai, yıllık izin ücreti gibi işçi ve işveren alacaklarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Bu aşama tamamlanmadan açılan dava, usulden reddedilir. Ancak her talep aynı rejime tabi değildir: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat istemleri bu zorunluluğun dışında tutulmuştur. Dilekçedeki talep kalemleri bu ayrıma göre ayrıştırılmalıdır.
Feshe Bağlı Bir Aylık Süre
İş sözleşmesinin feshinin geçersizliği ileri sürülecekse, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir. Buradaki başlangıç anı fesih kararının alındığı gün değil, bildirimin işçiye ulaştığı gündür. Uygulamada en sık görülen hata, sözlü olarak işten çıkarılan işçinin süreyi fiili ayrılma gününden hesaplamasıdır; oysa yazılı bildirim sonradan tebliğ edilmişse tablo değişir.
Tebligat Gecikmesinin Yarattığı Üç Tipik Sorun
- Fesih bildiriminin eski adrese gönderilmesi ve işçinin süreyi geçirmesi.
- Arabuluculuk davetinin ulaşmaması nedeniyle tarafın toplantıya katılmamış sayılması; bu durum sonraki yargılamada gider sorumluluğunu etkileyebilir.
- Son tutanağın taraflara geç ulaşması ve dava açma süresinin daralması.
Bu nedenle tebligat parçaları, adres kayıt sistemi çıktısı ve kurye teslim kayıtları dosyanın ilk klasörüne konulmalıdır.
Görev ve Yetki
Uyuşmazlık iş mahkemelerinin görev alanındadır; iş mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Yetkide ise iki seçenek vardır: davalı işverenin yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer mahkemesi. Şantiye, şube veya proje bazlı çalışmalarda işin yapıldığı yerin belgelenmesi, yetki itirazını baştan karşılar. Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında ise ilgili kurumun bulunduğu yer bakımından ayrı bir değerlendirme gerekir.
Alacak Kalemlerini Delillendirme Sırası
- Hizmet dökümü ve sigorta prim kayıtlarını temin edin; çalışma süresinin iskeleti buradan çıkar.
- Ücretin gerçek miktarı bordroyla banka hareketleri karşılaştırılarak gösterilir.
- Fazla mesai iddiası için giriş çıkış kayıtları, vardiya çizelgesi ve tanık beyanı birlikte sunulur.
- İhtirazi kayıt konulmadan imzalanan bordroların etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
- Zamanaşımı süreleri kalem bazında farklılaşabildiğinden her talep ayrı hesaplanır.
Buradaki bilgiler genel niteliktedir. Feshin şekli, işyerinin büyüklüğü ve sözleşme türü sonucu etkileyebileceğinden, süre işlemeye başlamadan bir hukukçuyla görüşmek yerinde olacaktır.