Velayet, tarafların serbestçe pazarlık edebileceği sıradan bir hak değildir; çocuğun üstün yararı ölçütü nedeniyle hâkimin denetimine tabidir. Bu özellik hem görevli mahkemeyi hem de anlaşma yolunun sınırlarını belirler. TMK, HMK ve aile mahkemelerinin kuruluşuna ilişkin 4787 sayılı Kanun birlikte okunduğunda, velayet uyuşmazlığında yol haritası diğer aile içi taleplerden ayrışır.
Görev Aile Mahkemesinde, Yetki Nerede
Velayete ilişkin talepler aile mahkemesinin görev alanındadır; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetki bakımından boşanma davasıyla birlikte ileri sürülen velayet talebi ile boşanmadan sonra açılan velayetin değiştirilmesi davası aynı kurala tabi değildir. Sonradan açılan davalarda çocuğun fiilen bulunduğu yer belirleyici olabileceğinden, taşınma durumlarında dilekçe vermeden önce yetki değerlendirilmelidir.
Velayette Süre Nasıl İşler
Velayetin değiştirilmesi talebi, kural olarak bir hak düşürücü süreye bağlı değildir; koşullar değiştikçe yeniden ileri sürülebilir. Buna karşılık boşanma sebeplerine ilişkin talepler ve nafaka ile tazminat kalemleri süre baskısı taşır. Uygulamada karşılaşılan hata, velayet için süre yok diyerek tüm dosyanın ertelenmesi ve bu sırada süreye bağlı diğer taleplerin kaybedilmesidir.
Anlaşma Protokolünün Denetlenen Sınırı
Taraflar kişisel ilişki günleri, eğitim masrafları ve tatil düzeni konusunda ayrıntılı bir protokol hazırlayabilir. Ancak hâkim, çocuğun yararına aykırı gördüğü düzenlemeyi onaylamak zorunda değildir; velayet ve çocuğa ilişkin hükümler bakımından anlaşma tek başına bağlayıcı sonuç doğurmaz. Protokol metninin uygulanabilir olması için teslim yeri, saat, iletişim yöntemi ve yaz dönemi gibi başlıkların tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta yazılması gerekir.
Uzlaşarak Bitirmek mi, Yargılamayı Sürdürmek mi
Çekişmenin uzaması çocuk üzerinde doğrudan etki yarattığı için, tarafların anlaşabildiği hâllerde uzun bir yargılama nadiren kazanç sağlar. Buna karşılık ihmal, şiddet iddiası ya da çocuğun diğer ebeveynden koparılması gibi somut bulgular varsa, uzlaşma arayışı yerine delillerin mahkemeye sunulması gerekir. Bu tür dosyalarda uzman raporu, okul ve sağlık kayıtları belirleyici olur.
Dosyayı Güçlendiren Somut Deliller
- Okul devam, başarı ve rehberlik kayıtları
- Sağlık raporları ve düzenli takip belgeleri
- Çocukla geçirilen zamanı gösteren tutarlı kayıtlar
- Barınma ve gelir durumuna ilişkin belgeler
- Kişisel ilişki kararının ihlaline dair tutanaklar
Yukarıdaki açıklamalar genel niteliktedir. Çocuğun yaşı, kardeş ilişkisi ve ebeveynlerin fiili durumu sonucu belirgin biçimde değiştirebilir; bu nedenle talep şekillendirilmeden önce dosyanın bireysel olarak değerlendirilmesi önerilir.