Velayet, taraflar arasında pazarlık konusu yapılabilecek bir malvarlığı kalemi değil, çocuğun yararına göre belirlenen bir sorumluluktur. TMK, HMK ve 4787 çerçevesinde hazırlanan protokoller de bu ölçüte göre denetlenir. Tarafların anlaşmış olması, hâkimin protokolü olduğu gibi onaylayacağı anlamına gelmez.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Uyuşmazlık aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Boşanma davalarında yetki, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da eşlerin son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesine göre belirlenir. Boşanma sonrasında açılan velayetin değiştirilmesi taleplerinde ise çocuğun fiilen yaşadığı yer belirleyici hâle gelir. Çocuğun yurt dışına götürülmesi gibi yabancılık unsuru taşıyan durumlarda ayrı bir usul hattı devreye girer.
Protokolde Boş Bırakılmaması Gereken Başlıklar
Uygulamada sorun çıkaran protokoller, kısa ve genel yazılmış olanlardır. Sağlam bir metin şu noktaları tereddütsüz düzenler:
- Kişisel ilişkinin gün, saat ve teslim yeri düzeyinde belirlenmesi.
- Yarıyıl, yaz tatili ve resmî tatillerin yıllara göre dönüşümlü paylaşımı.
- Nafakanın tutarı, ödeme günü ve yıllık artış ölçütünün gösterilmesi.
- Eğitim, sağlık ve yurt dışı seyahat gibi kararlarda ortak onay usulü.
- Tarafların adres değişikliğini bildirme yükümlülüğü.
Belirsiz ifadeler, protokolün icra edilebilirliğini ortadan kaldırır; uygun görülen zamanlarda görüşme gibi kalıplar sonradan yeni bir uyuşmazlık üretir.
Hâkimin Denetimi ve Çocuğun Dinlenmesi
Anlaşmalı boşanmada hâkim, protokolü çocuğun yararı bakımından değerlendirir ve gerekli gördüğü değişikliği önerebilir; taraflar kabul etmezse anlaşmalı yol kapanır ve dosya çekişmeli olarak yürür. Ayırt etme gücüne sahip çocuğun görüşünün alınması, uygulamada belirleyici bir aşamadır. Sosyal inceleme raporu ve pedagog görüşü de bu değerlendirmeyi besler; bu nedenle protokol hazırlanırken çocuğun eğitim ve gündelik düzeninin gerçekten korunup korunmadığı sorgulanmalıdır.
Anlaşmalı Yol mu, Çekişmeli Dava mı
Anlaşmalı yol hızlıdır, ancak yalnızca gerçekten uzlaşılmış dosyalar için uygundur. Tarafların baskı altında imzaladığı, taşınmaz ve nafaka konularının müphem bırakıldığı protokoller kısa süre içinde değişiklik davalarına dönüşür. Çekişmeli yol ise uzundur; buna karşılık velayetin fiilen kullanımına ilişkin ciddi endişe varsa, geçici önlemler ve deliller ancak bu yolda tartışılabilir. Aile içi şiddet iddiası bulunan dosyalarda koruyucu tedbirlerin ayrı ve öncelikli olarak talep edilmesi gerekir.
Metin İmzalanmadan Önce
- Nafaka ile mal rejimine ilişkin talepler birbirinden ayrı yazılır.
- Feragat niteliğindeki ifadeler, kapsamı düşünülmeden metne konulmaz.
- Taşınmaz devri içeren düzenlemeler için gerekli şekil şartı gözetilir.
- Protokolün her sayfası imzalanır ve ekleri numaralandırılır.
Bu açıklamalar genel çerçeveyi verir. Velayet dosyalarında çocuğun yaşı ve mevcut yaşam düzeni sonucu belirlediğinden, protokol imzalanmadan önce metnin bir avukatla gözden geçirilmesi önerilir.