Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşarak saklı paylı mirasçıların hakkına dokunan kazandırmalarının yasal sınıra indirilmesini sağlar. TMK ve HMK çerçevesinde bu dava, hem hesap tekniği hem de sıkı süre kuralları nedeniyle dikkat gerektirir; sürenin kaçırılması, açıkça ihlal edilmiş bir saklı payın dahi korunamaması sonucunu doğurabilir.
Önce Saklı Paylı Mirasçı Kim, Onu Belirleyin
Saklı pay herkes için değil, kanunda sayılan mirasçılar için tanınmıştır. Altsoy ve eş bakımından saklı pay korunurken, mirasbırakanın kardeşleri bakımından bugünkü düzenlemede saklı pay bulunmamaktadır. Dolayısıyla tenkis talebinde bulunacak kişinin sıfatı ilk aşamada tespit edilmelidir; sıfatı bulunmayan mirasçının açtığı dava esasa girilmeden reddedilir.
Hesabın Mantığı: Terekeye Geri Eklenen Değerler
Tenkis hesabı yalnızca ölüm anındaki malvarlığına bakılarak yapılmaz. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar hesaben terekeye eklenir ve saklı pay bu genişletilmiş değer üzerinden bulunur. Bu nedenle dosyada şu unsurlar araştırılır:
- Ölüm tarihindeki taşınır, taşınmaz ve alacaklar ile borçların dökümü
- Sağlararası karşılıksız kazandırmaların tarihi, konusu ve değeri
- Vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle yapılan ölüme bağlı tasarruflar
- Değerlemenin hangi tarihe göre yapılacağı ve keşif talebi
Değerleme tarihi, sonucu doğrudan etkileyen teknik bir tartışmadır ve bilirkişi raporuna itiraz edilirken en çok bu nokta üzerinde durulur.
Süre: Öğrenmeden İtibaren Bir Yıl
Tenkis davası, saklı paylı mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Vasiyetnameler bakımından öğrenme, çoğu zaman vasiyetnamenin açılıp okunmasının tebliğiyle gerçekleşir. Ayrıca öğrenme olmasa bile mirasın açılmasından itibaren işleyen üst süre bulunur ve bu süre geçtikten sonra dava hakkı düşer. Süre hak düşürücü nitelikte olduğundan hâkim tarafından resen dikkate alınır; karşı tarafın ileri sürmesi beklenmez.
Def'i Olarak İleri Sürme İmkânı
Süre geçmiş olsa bile tenkis talebi her hâlde tamamen kaybolmuş sayılmaz. Kendisine karşı bir talep yöneltilen saklı paylı mirasçı, tenkis iddiasını savunma yolu olarak, yani def'i biçiminde ileri sürebilir. Bu imkân dava açma süresine bağlı değildir. Ancak bu yol yalnızca savunma pozisyonundaki mirasçıya avantaj sağlar ve aktif talepte bulunma ihtiyacını karşılamaz.
Tenkis mi, Muvazaa mı?
Uygulamada iki talep sıkça karıştırılır. Mirasbırakanın mirasçıdan mal kaçırma amacıyla yaptığı görünürde satış işlemi muvazaa iddiasına konu olur ve bu dava süreye bağlı değildir. Gerçek bir bağış söz konusuysa yol tenkistir ve bir yıllık süre işler. Dilekçede her iki sebep kademeli olarak ileri sürüldüğünde, nitelendirme hatası nedeniyle hak kaybı riski azalır.
Miras dosyalarında aile içi bilgi akışı zayıf olduğu için öğrenme tarihinin ispatı çoğu zaman belirleyici olur. Tapu ve banka kayıtlarının erken temin edilmesi hem hesabı hem süre savunmasını güçlendirir. Terekenin yapısı her dosyada değiştiğinden, dava açılmadan önce miras hukuku alanında bir inceleme yaptırılması önerilir.