Mirasbırakanın sağlığında yaptığı kazandırmalar saklı paylı mirasçının payını zedelemişse, denge tenkis davasıyla kurulur. Ancak bu davanın en belirleyici yönü çoğu zaman esas değil süredir. TMK ve HMK çerçevesinde tenkis talebi, öğrenmeye bağlı bir süreye ve her halde miras açılmasından itibaren işleyen bir dış süreye tabidir. Süre kaçırıldığında, kazandırmanın saklı payı ihlal ettiği açık olsa dahi talep dinlenmez.
Sürenin Başlangıcını Doğru Saptamak
Uygulamadaki asıl tartışma, saklı payın zedelendiğinin ne zaman öğrenilmiş sayılacağıdır. Ölüm tarihi tek başına belirleyici değildir; kazandırmanın varlığından ve kapsamından haberdar olunan an esas alınır. Bu nedenle tapu kayıtlarının, banka hareketlerinin ve şirket pay defteri kayıtlarının ne zaman temin edildiği belgelenebilir olmalıdır. Vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin tutanağın tebliğ tarihi de öğrenme anını gösteren güçlü bir dayanaktır.
Görev ve Kesin Yetki
- Tenkis davası asliye hukuk mahkemesinde görülür.
- Yetki bakımından mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir; taraflar anlaşarak başka bir mahkemeyi yetkili kılamaz.
- Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkili olduğu yönündeki yaygın kanı, tenkis bakımından yanlıştır ve pratikte en sık yapılan yetki hatasıdır.
- Mirasçılık belgesinin alınması ise çekişmesiz yargı işi olarak ayrı bir usulle yürür.
Talebin Kurgusu
Tenkis, mutlaka bir sıraya göre yapılır: önce ölüme bağlı tasarruflar, yeterli olmazsa sağlararası kazandırmalar en yenisinden başlanarak indirilir. Dilekçede bu sıranın gözetilmesi, talebin hesaplanabilir olmasını sağlar. Terekenin aktif ve pasifi ile denkleştirmeye tabi kazandırmalar birlikte gösterilmelidir; yalnızca bir taşınmaza odaklanan talep, terekenin bütünü değerlendirildiğinde beklenen sonucu vermeyebilir.
Muvazaa İddiasıyla İlişkisi
Uygulamada tenkis ile mirastan mal kaçırma iddiasına dayalı tapu iptali talebi çoğu kez karıştırılır. İkisi farklı hukuki temele dayanır ve süre rejimleri de aynı değildir. Devrin görünüşte satış olduğu ancak gerçekte bağış iradesi taşıdığı ileri sürülüyorsa, talebin bu eksende kurulması gerekir. İki talebin kademeli olarak birlikte ileri sürülmesi mümkündür ve süre riski bakımından çoğu dosyada isabetli olur.
Zamanaşımı Savunmasına Karşı Hazırlık
- Öğrenme tarihini gösteren belgelerin dava dilekçesine baştan eklenmesi.
- Tereke ile ilgili yapılan yazışma ve ihtarnamelerin tarih sırasıyla listelenmesi.
- Karşı tarafın zamanaşımı definin ne zaman ve hangi kazandırma yönünden ileri sürüldüğünün ayrı ayrı incelenmesi.
- Savunma yoluyla ileri sürülen tenkis talebinin ayrı bir rejime tabi olduğunun gözden kaçırılmaması.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır; terekenin yapısı, kazandırmaların türü ve öğrenme tarihi sonucu belirgin biçimde değiştirir. Süre riski nedeniyle, kazandırmayı öğrendikten sonra gecikmeden hukuki değerlendirme almanız önemlidir.