Tahkim şartı, ticari sözleşmelerde çoğu zaman son dakikada eklenen bir paragraf olarak kalır; uyuşmazlık çıktığında ise dosyanın gideceği mercii, uygulanacak usulü ve maliyeti belirleyen en kritik hüküm hâline gelir. TTK ve 6102 sayılı Kanunun ticari iş düzeni ile TBK'nın sözleşme kuralları birlikte değerlendirildiğinde, kötü kaleme alınmış bir tahkim şartının yıllara mal olabileceği görülür. Aşağıdaki başlıklar, hem sözleşme aşamasında hem uyuşmazlık anında bakılması gereken noktaları toplar.
Geçerli Bir Tahkim Şartının Unsurları
Tahkim iradesinin yazılı olması ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde ifade edilmesi gerekir. Uygulamada en çok sorun çıkaran metinler, hem tahkimi hem de belirli bir mahkemenin yetkisini aynı cümlede işaret eden karma hükümlerdir; bu tür şartların geçersiz sayılması ya da kapsam tartışmasına yol açması sık görülür. Şartın hangi uyuşmazlıkları kapsadığı, sözleşmenin geçersizliği iddiasını da içerip içermediği açıkça yazılmalıdır.
Sözleşme Aşamasında Kontrol Edilecekler
- Tahkim yeri, dili ve uygulanacak usul kuralları belirlendi mi?
- Kurumsal tahkim mi yoksa ad hoc tahkim mi tercih ediliyor; kurum adı doğru yazıldı mı?
- Hakem sayısı ve seçim yöntemi, uyuşmazlığın büyüklüğüyle orantılı mı?
- Uyuşmazlık konusu tahkime elverişli mi; kamu düzenine ilişkin bir alan söz konusu mu?
- Geçici hukuki koruma taleplerinin mahkemeden istenebileceği ayrıca düzenlendi mi?
Uyuşmazlık Çıktığında İlk Kırk Sekiz Saat
Karşı taraf tahkim şartına rağmen mahkemede dava açmışsa, tahkim itirazının ilk itiraz olarak ve süresi içinde ileri sürülmesi gerekir. Bu itiraz zamanında yapılmazsa mahkemenin yetkisi kabul edilmiş sayılabilir ve sözleşmedeki tahkim iradesi fiilen işlevsizleşir. Aynı şekilde, ticari davalarda dava şartı arabuluculuk ile tahkim ilişkisinin doğru kurgulanması, boşa geçen bir aşamanın önüne geçer.
Hakem Kararından Sonraki Aşama
Hakem kararı verildikten sonra elde kalan yol, esasa yeniden girilmesini sağlayan bir kanun yolu değil; sınırlı sebeplere dayalı iptal davasıdır. İptal sebepleri dar tutulduğu ve dava süresi kısa olduğu için, karar tebliğ edildiği anda takvim çalışmaya başlar. Bu nedenle tahkim yargılamasının her aşamasında, ileride iptal sebebi olarak ileri sürülebilecek usul itirazlarının tutanağa geçirilmesi gerekir; sonradan dile getirilen itirazlar çoğunlukla dinlenmez.
Kapanış
Yukarıdaki değerlendirme genel niteliktedir ve her sözleşme kendi ticari dengesi içinde okunmalıdır. Özellikle sınır ötesi ilişkilerde tahkim şartının tek cümlelik bir ekleme olarak bırakılmaması, uyuşmazlık doğmadan hukuki destek alınması işin maliyetini belirgin biçimde düşürür.