Vahap Akay ve Ruhsar Akay Başvurusu (B. No: 2013/7963)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru; Türkiye İmar Bankası TAŞ'ın (Banka) yetkisiz olarak

devlet iç borçlanma senedi satışında devletin sorumluluğunun bulunması, zararın

tazmini için açılan davanın dava devam ederken çıkarılan kanuna dayanılarak

reddedilmesi sonucu devam eden yargı sürecine müdahâlede

bulunulması nedenleri ile adil yargılanma, mülkiyet ve etkili başvuru

haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 8/10/2013 tarihinde Çanakkale 2. Asliye Hukuk

Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan

ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek

bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. Birinci Bölüm İkinci Komisyonunca 30/1/2015 tarihinde,

başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar

verilmiştir.

4. Bölüm Başkanı tarafından 15/6/2015 tarihinde, başvurunun

kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar

verilmiştir.

5. Başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü 24/8/2015 tarihinde Anayasa

Mahkemesine sunmuştur.

6. Bakanlık tarafından Anayasa Mahkemesine sunulan görüş

13/10/2015 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiştir. Başvurucular tarafından

Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunulmamıştır.

III. OLAYLAR VE OLGULAR

A. Olaylar

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili

olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucular Bankadan başvuru formunda belirtilmeyen çeşitli

tarihlerde devlet iç borçlanma senedi (DİBS) satın alma işlemi yapmışlardır.

9. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Bankanın

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından 21/11/1990 tarihinde aracılık

faaliyetlerinin durdurulmasına ve borsa üyelik belgesi iptal edilmiş olmasına

rağmen çeşitli gazete ve televizyonlarda ilan ve reklamlar vererek bono ve

tahvil piyasası işlemleri yapmaya devam ettiğini, çifte kayıt tuttuğunu ya da

DİBS işlemlerini kayıtlarına yansıtmadığını özellikle 2002 yılından sonra yoğun

olarak müşterilere satılan DİBS’lerin neredeyse

tamamının karşılıksız çıktığını ve açığa satılmış olduğunu tespit ederek

3/7/2003 tarihli ve 1085 sayılı kararı ile 18/6/1999 tarihli ve 4389 sayılı

mülga Bankalar Kanunu’nun 14. maddesinin 3 numaralı fıkrası uyarınca adı geçen

Bankanın bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme izinlerini kaldırmış;

Bankanın yönetim ve denetimini de Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF)

intikal ettirmiştir.

10. Bu gelişmeler üzerine başvurucular Bankanın denetlenmesinde

gereken dikkat ve özeni göstermedikleri gerekçesiyle hizmet kusurlarının

bulunduğunu belirterek uğradıkları 269.446,60 TL zararın faiziyle birlikte

giderilmesi istemiyle BDDK ve SPK aleyhine 19/4/2004 tarihinde Ankara 5. İdare

Mahkemesinde tam yargı davası açmışlardır.

11. Yapılan yargılama sonunda Ankara 5. İdare Mahkemesinin

26/5/2006 tarihli ve E.2004/1480, K.2006/1462 sayılı kararıyla başvurucuların

uğradıkları zararın meydana gelmesinde davalı idarelerin hizmet kusurlarının

bulunduğu belirtilerek davanın DİBS işlem tutarı olan 173.909,10 TL üzerinden

kısmen kabulüne karar verilmiştir.

12. Ankara 5. İdare Mahkemesinin bu kararına karşı davalı

idareler tarafından temyiz kanun yoluna başvurulmuş, dosya temyiz aşamasında

iken 24/5/2007 tarihli ve 5667 sayılı Bankacılık İşlemleri Yapma ve Mevduat

Kabul Etme İzni Kaldırılan Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketince Devlet

İç Borçlanma Senedi Satışı Adı Altında Toplanan Tutarların Ödenmesi Hakkında

Kanun ile 13/7/2007 tarihli ve 2007/12398 sayılı Bankacılık İşlemleri Yapma ve

Mevduat Kabul Etme İzni Kaldırılan Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketince

Devlet İç Borçlanma Senedi Satışı Adı Altında Toplanan Tutarların Ödenmesine

İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Karar (BKK) yürürlüğe girmiştir.

13. Temyiz incelemesi sonucunda Danıştay Onüçüncü

Dairesinin 25/2/2008 tarihli ve E.2007/11877, K.2008/2728 sayılı ilamıyla adı

geçen Banka aracılığıyla satın alınan devlet iç borçlanma senetlerinin

ödenmelerine dair yeni yasal düzenleme ve Bakanlar Kurulu Kararı dikkate

alınarak yeniden bir karar verilmek üzere kararın bozulmasına ve yeniden bir

karar verilmek üzere dava dosyasının İlk Derece Mahkemesine gönderilmesine

hükmedilmiştir.

14. Öte yandan başvurucular tarafından 5667 sayılı Kanun ve

2007/12398 sayılı Karar uyarınca ilgili idareye müracaatta bulunulması üzerine

başvuruculara ibraname imzalamaları sonucunda iç borçlanma senedi karşılığı

olarak 17/1/2008 tarihinde ayrı ayrı 111.448,79 TL olmak üzere toplamda

222.897,58 TL ödeme yapılmıştır.

15. Danıştay Onüçüncü Dairesinin

25/2/2008 tarihli bozma ilamına uyan Ankara 5. İdare Mahkemesi 6/10/2009

tarihli ve E.2009/1320, K.2009/1256 sayılı kararıyla yasal düzenleme ile

giderilecek olan zararın tazmini istemiyle açılan davanın konusu kalmadığı

gerekçesine dayanarak dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmetmiştir.

16. İlk Derece Mahkemesi kararının temyiz edilmesi sonucu

Danıştay Onüçüncü Dairesi 5/12/2011 tarihli ve

E.2010/679, K.2011/5577 sayılı ilamıyla onamaya hükmetmiş; karar düzeltme

istemini de 2/7/2013 tarihli ve E.2012/380, K.2013/1974 sayılı ilamıyla reddetmiştir.

17. Karar düzeltme talebinin reddine ilişkin ilam başvuruculara

13/9/2013 tarihinde tebliğ edilmiştir.

18. Başvurucular 8/10/2013 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuşlardır.

19. Anayasa Mahkemesince 9/2/2016 tarihinde TMSF Başkanlığına

müzekkere yazılarak başvurucuların 5667 sayılı Kanun uyarınca talepte bulunup

bulunmadığı hususun bildirilmesi ile talepte bulunulmuş ise ödeme yapılıp

yapılmadığı hususunun bildirilmesi istenmiştir.

20. TMSF Başkanlığınca Anayasa Mahkemesine gönderilen 1/3/2016

tarihli cevap yazısında başvurucuların 5667 sayılı Kanun kapsamında 4/12/2007

tarihinde talepte bulundukları ve bu talep doğrultusunda 15/1/2008 tarihinde

Ziraat Bankası A.Ş. Çanakkale şubesine her bir başvurucu adına ayrı ayrı

111.448,79 TL tutarında ödeme yapıldığı ilgili şube tarafından da bu ödemenin

17/1/2008 tarihinde başvuruculara ödendiği bildirilmiş, yazı ekinde bu

işlemlere ilişkin bilgi ve belgeler sunulmuştur.

B. İlgili Hukuk

21. 4389 sayılı mülga Kanun’un 10.

ve 16. maddelerinin ilgili kısımları şöyledir:

“Madde 10

...

2. ...

b) Tasarruf mevduatı, gerçek kişiler tarafından bu nam altında

açtırılan ve ticari işlemlere konu olmayan mevduattır. ...

…

3. 17.2.1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Kanunu Medenisinin rehinlere ve

22.4.1926 tarihli ve 818 sayılı Borçlar Kanununun

alacağın devir ve temlikine ilişkin hükümleri ile diğer kanunların verdiği

yetkiler ve koyduğu yükümlülükler saklı kalmak şartıyla, mevduat sahiplerinin

mevduatlarını geri alma hakları hiçbir suretle sınırlandırılamaz. Mevduat

sahibi ile banka arasında vade ve ihbar süresi hakkında kararlaştırılan şartlar

saklıdır.”

“Madde 16

...

3. Fon, yönetim ve denetimi kendisine intikal eden bankada mevduat

sahipleri ile diğer alacaklıların haklarını korumaya yönelik tedbirleri alır.

Bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme izni kaldırılan bankanın 17 nci maddede sayılan

ilgililerinin mal, hak ve alacaklarına Fonun talebi üzerine mahkeme tarafından

teminat şartı aranmaksızın ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz konulabilir. Bu

şekilde alınan ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları, karar tarihinden

itibaren altı ay içinde dava ve icra-iflas takibine konu olmaz ise

kendiliğinden ortadan kalkar. Bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme

izninin kaldırıldığı tarihten itibaren bankanın alacaklıları, alacaklarını

temlik edemez veya bu sonucu doğurabilecek işlemleri yapamazlar. Fon, yönetim

ve denetimi kendisine intikal eden bankadaki sigortalı mevduatı doğrudan veya

ilan edeceği başka bir banka aracılığı ile ödeyerek, mevduat sahipleri yerine

bankanın doğrudan doğruya iflasını ister. Bu görev ve yetki münhasıran Fona

aittir. ...”

22. 5667 sayılı Kanun'un 1. maddesi şöyledir:

“(1) Mülga 18/6/1999 tarihli ve

sayılı Bankalar Kanununun 14 üncü maddesinin

(3) numaralı fıkrası uyarınca Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunun

3/7/2003 tarihli ve 1085 sayılı Kararı ile bankacılık işlemleri yapma ve mevduat

kabul etme izni kaldırılan Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketi tarafından,

Banka bünyesinde karşılığında Devlet iç borçlanma senedi bulunmamasına rağmen

ikincil piyasada Devlet iç borçlanma senedi satışı adı altında toplanan

tutarlar, başvuru hâlinde bu Kanunda belirlenen esaslar çerçevesinde Hazine

Müsteşarlığınca ihraç edilecek özel tertip Devlet iç borçlanma senetleri

kullanılmak suretiyle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu aracılığıyla ödenir.

(2) Bu Kanun uyarınca yapılacak ödemelerde; hak sahipliğinin tespitinde

Müflis Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketinin kayıtları esas alınır. Hak

sahiplerinden talep toplanması, talep toplamanın şekli ve süresi, hak

sahipliğinin ispatında aranacak belgeler, ödemeye aracı olacak bankanın

tespiti, nakden ve defaten yapılacak ödemenin şekli ve süresi ile kesinleşmiş

idarî yargı kararlarına veya bu nitelikteki kararlara dayalı icra takiplerine

ilişkin her türlü ödemeler, uygulanacak faiz oranı ile faizin başlangıç tarihi,

hak sahiplerine yapılacak ödeme nedeniyle istenebilecek ibraname ve diğer

belgelerin içeriği ile ödemelere ilişkin diğer usûl

ve esaslar Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir.

(3) Bu Kanun kapsamında yapılacak ödemelerde, Türkiye İmar Bankası Türk

Anonim Şirketine Devlet iç borçlanma senedi alımı amacıyla yatırılan tutarları

ifade eden işlem tutarları esas alınır.”

23. 5667 sayılı Kanun’un 2. maddesinin (1) numaralı fıkrası

şöyledir:

“(1) Devlet iç borçlanma senedi alımı amacıyla Türkiye İmar Bankası

Türk Anonim Şirketine yatırılan tutarlar nedeniyle idarî yargı mercilerinde

açılan davalar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.”

24. 5667 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre Bakanlar Kurulu

tarafından çıkarılan 13/7/2007 tarihli ve 2007/12398 sayılı "Bankacılık İşlemleri Yapma ve Mevduat Kabul

Etme İzni Kaldırılan Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketince Devlet İç

Borçlanma Senedi Satışı Adı Altında Toplanan Tutarların Ödenmesine İlişkin Esas

ve Usuller Hakkında Karar"ın

(BKK) 1, 3 ve 4. maddelerinin ilgili kısımları şöyledir:

"MADDE 1-

(1) Bu

Kararın amacı; bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme izni kaldırılan

Türkiye İmar Bankası Türk Anonim Şirketince Devlet iç borçlanma senedi satışı

adı altında toplanan tutarların ödenmesine ilişkin esas ve usullerin

düzenlenmesidir.”

“MADDE 3-

1) Banka tarafından toplanan işlem tutarları

ve bu Kararın 4 üncü maddesinin altıncı fıkrası

uyarınca işleyecek faizleri, bu Karar hükümlerine göre başvuran hak

sahiplerine, ekte yer alan taahhütname ve ibraname ödeme sırasında Ödeme

Bankası tarafından alınmak kaydıyla, Fon aracılığıyla ödenir. Fon tarafından,

bu fıkra kapsamında aktarılan tutarlara ilişkin bilgiler yazılı ve elektronik

ortamda BDDK, SPK ve Müsteşarlığa bildirilir.

(2) Bu Karar kapsamında kesinleşmiş idari

yargı kararlarına dayanan her türlü ödemeler; hak sahiplerinin kesinleşme

şerhli ilam ve aşağıdaki belgelerle birlikte BDDK ve SPK'ya ayrı ayrı yapacakları

yazılı başvuru üzerine, anılan idarelerin Fona yapacakları ortak bildirimini

müteakip, Fon tarafından ödeme tarihine kadar hesaplanacak faizleri ile

birlikte Ödeme Bankasına altmış gün içinde aktarılır.

...”

"MADDE 4-

(1) 3 üncü maddenin

birinci fıkrası kapsamında ödeme talep edenkişiler

tarafından, bu Kararın yayımı tarihinden itibaren yirmi gün içinde, iadeli taahhütlüposta yolu ile veya özel şirketler aracılığıyla

imza karşılığı teslim suretiyle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu adına başvuru

merkezi olarak belirlenen “Büyükdere Caddesi Bentekİşhanı

No:47 K:1Mecidiyeköy 34387 Şişli – İstanbul” adresine başvurulur.

...

(6) Bu madde kapsamındaki ödemelerde anapara

olarak işlem tutarı esas alınır. Söz konusu tutara, 19/1/2004 tarihinden bu

maddenin birinci fıkrasında belirtilen başvuru süresinin son gününe kadar,

Türkiye İstatistik Kurumunca bu maddenin birinci fıkrasında belirtilen başvuru

süresinin son günü itibarıyla açıklanmış olan en son Tüketici Fiyat Endeks

sayısının, tahakkuk dönemi başlangıç tarihinde açıklanmış en son Tüketici Fiyat

Endeks sayısına bölünmesi ile bulunan oran üzerinden faiz tahakkuk ettirilir.

...

(10) Bu maddenin birinci fıkrasında yer alan

yirmi günlük sürenin bitiminden sonra yapılacak başvurular ile süresi

içerisinde yapılmış olmakla birlikte bu maddenin dördüncü fıkrası hükmü saklı

kalmak kaydı ile evrakı eksik olan başvurulara ilişkin ödemeler, gecikmeli

talebin Fona ulaştığı veya eksik bilgi ve belgelerin tamamlanarak Fona

ulaştırıldığı tarihten itibaren altmış gün içinde Fon tarafından, altıncı fıkra

çerçevesinde hak sahiplerine ödenmek üzere Ödeme Bankasına aktarılır."

IV. İNCELEME VE GEREKÇE

25. Mahkemenin 20/4/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucuların

İddiaları

26. Başvurucular açtıkları dava görülmekte iken çıkarılan 5667

sayılı Kanun ile yargılamaya müdahale edildiğini, bunun sonucunda Mahkemece

davanın konusu kalmadığı gerekçesiylekarar

verilmesine yer olmadığına hükmedildiğini, söz konusu Kanun ile öngörülen giderim

yolunun da gerçek zararlarını karşılamadığını belirterek adil yargılanma,

mülkiyet ve etkili başvuru haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşler; 520.235

TL tutarındaki zararlarının bireysel başvuru tarihinden itibaren işleyecek

faizi ile tazminine hükmedilmesini talep etmişlerdir.

B. Değerlendirme

27. Anayasa Mahkemesi olayların başvurucu tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16).

28. Başvurucuların 5667 sayılı Kanun ile yetkisiz DİBS

satışından dolayı uğranılan zararın giderimi yoluna gidildiği ancak uğranılan

gerçek zararının karşılanmadığı şikâyetinin mülkiyet hakkının ihlali iddiası

kapsamında; yargılama devam ederken yapılan düzenlemeler ile yargılamaya

müdahale edildiği şikâyetinin silahların eşitliği ilkesinin ihlali iddiası

kapsamında incelenmesi uygun görülmüştür.

a. Mülkiyet Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin

İddia

29. Başvurucular yetkisiz DİBS satışı nedeniyle uğradıkları zararın

5667 sayılı Kanun ve 2007/12398 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nda öngörülen

giderim yolunda giderilmeye çalışıldığını ancak bu yolun zararının tamamını

karşılamada yetersiz kaldığını belirterek mülkiyet haklarının ihlal edildiğini

ileri sürmüşlerdir.

30. Bakanlığın görüş yazısında, özetle konuya ilişkin Avrupa

İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarına değinilmekle birlikte 5667 sayılı

Kanun ve ilgili Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca başvuruculara anapara ile

TEFE-TÜFE faizi eklenmek sureti ile ödeme yapılması imkânının bulunduğu, ihlal

iddiaları değerlendirilirken başvurucuların bu imkândan yararlanıp

yaralanmadığı hususunun dikkate alınması gerektiği, bu kapsamda başvurucuların

mülkiyet hakkınına müdahalede bulunulup

bulunulmadığı, müdahalenin varlığının tespiti hâlinde ise meşru amaç yasallık,

kamu yararı ve adil denge kriterleri yönünden değerlendirmenin Anayasa

Mahkemesince yapılabileceğinin gerektiği belirtilmiştir.

31. Başvurucular Bakanlığın görüşüne karşı herhangi bir beyanda

bulunmamışlardır.

32. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir:

“Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve

özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin

kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine

başvurabilir. ...”

33. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un “Bireysel başvuru hakkı” kenar başlıklı 45. maddesinin (1)

numaralı fıkrası şöyledir:

“Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve

özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin taraf

olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal

edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir.”

34. 6216 sayılı Kanun’un “Bireysel başvuru hakkına sahip

olanlar” kenar başlıklı 46. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:

“Bireysel

başvuru ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal

nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından

yapılabilir.”

35. 6216 sayılı Kanun’un “Bireysel

başvuru hakkına sahip olanlar” başlıklı 46. maddesinde kimlerin

bireysel başvuru yapabileceği sayılmış olup anılan maddenin (1) numaralı

fıkrasına göre bir kişinin Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmesi

için üç temel ön koşulun birlikte bulunması gerekmektedir. Bu ön koşullar,

başvuruya konu edilen ve ihlale yol açtığı ileri sürülen kamu gücü eylem veya

işleminden ya da ihmalinden dolayı başvurucunun “güncel bir hakkının ihlal edilmesi” bu ihlalden dolayı

kişinin “kişisel olarak” ve “doğrudan” etkilenmiş olması ve bunların

sonucunda başvurucunun kendisinin “mağdur”

olduğunu ileri sürmesi gerekir (Onur

Doğanay, B. No: 2013/1977, 9/1/2014, § 42).

36. Bireysel başvuruda “mağdur”

kavramı davada menfaat veya dava ehliyeti kuralları gibi kurallardan bağımsız

bir şekilde yorumlanmaktadır. Bu kavramın yorumu günümüzde toplumun koşulları

ışığında değişime tabi olup bu kavram aşırı biçimcilikten uzak bir şekilde

uygulanmalıdır (Arman Mazman,

B. No: 2013/1752, 26/6/2014, § 40).

37. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bir hakkın ihlaline

karar verilebilmesi için mağdurluk statüsünün ve/veya başvuruya konu olan kamu

gücü kullanımına dayalı temel nedenlerin başvuru hakkında karar verileceği

zamana kadar devam etmesi gerekir. Mağdurluk statüsünün devamı konusunda

değerlendirme yapılırken başvurucunun şikâyet ettiği hususların hâlâ mevcut

olup olmadığı ve muhtemel hak ihlalinin etkilerinin giderilip giderilmediği

incelenmelidir (Arman Mazman,

§ 41).

38. Anayasa’nın 35. maddesinde bir temel hak olarak güvence

altına alınmış olan mülkiyet hakkı kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve

yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği

gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf etme olanağı veren bir

haktır. Anayasa’ya göre bu hak mutlak bir hak olmayıp ancak kamu yararı

amacıyla ve kanunla bu hakka sınırlama getirilebilir (Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No:

2013/817, 19/12/2013, §§ 28, 32).

39. Mülkiyet hakkının gerçekten ve etkili bir şekilde

kullanılabilmesi yalnızca devletin müdahaleden kaçınmasına bağlı olmayıp

özellikle başvurucuların kamu makamlarından meşru beklentilerinin olduğu

tedbirler ile mülkünden etkili bir biçimde yararlanabilmeleri arasında doğrudan

bir bağ bulunduğu durumlarda ayrıca pozitif koruma önlemlerinin de alınması

gerekmektedir (Öneryıldız/Türkiye, B. No: 48939/99, 30/11/2004, §

134).

40. Bu bağlamda devletin temel amaç ve görevlerini tanımlayan

Anayasa’nın 5. maddesi kişinin temel hak ve hürriyetlerini sınırlayan engelleri

kaldırmayı ve insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli

şartları hazırlamayı hukuk devletinin gereği olarak kabul etmektedir.

Bahsedilen Anayasa hükmünün gerekçesinde devletin hak ve hürriyetlerin

gerçekleştirilmesine yardımcı olması gereğinin benimsendiği ifade edilmiştir.

Anayasa’nın pek çok maddesinde düzenlemeye konu hakkın korunması ve

gerçekleştirilmesi için devletin alacağı tedbirlerden bahsedilmektedir (Türkiye Emekliler Derneği, B. No:

2012/1035, 17/7/2014, § 38).

41. Bireylerin Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin

(Sözleşme) ortak koruma alanında bulunan temel haklara özel hukuk kişileri

tarafından yapılan müdahaleler sonucu haklarının zarar gördüğü kimi durumlarda

devlete atfedilebilecek sorumluluklar bulunabilir. Devletin bu tür haksız

müdahalelere karşı bireylerin mülkiyet hakkının korunması için etkili iç hukuk

yolları ihdas ederek yapılan müdahalelere karşı özellikle mahkemelere başvurmak

suretiyle koruma talep edebilmelerini sağlaması ve yapılacak yargılamalarda

özel kişilerin çatışan hakları arasında tercih yaparken mahkemelerce Anayasaya

uygun yorumla temel hakların korunması gerekmektedir. Böylelikle devlet, etkili

bir iç hukuk yolu ihdas ederek adalet ve hakkaniyete uygun bir yargılama ortamı

oluşturarak üzerine düşen görevi yerine getirmiş olacaktır (Türkiye Emekliler Derneği, § 39).

42. Somut başvuruya konu davada başvurucuya elinde DİBS olmadan

ve ikincil piyasada bunları satma yetkisi bulunmayan Banka tarafından

karşılığında bedeli alınarak DİBS satışı gerçekleştirilmiştir. Satışı yapan ve

başvurucuların zararına neden olan Banka bir özel hukuk tüzel kişisidir.

Başvurucuyu mülkünden mahrum bırakan işlemin kamu gücü kullanılmasından

kaynaklanmadığında bir şüphe bulunmamaktadır (Turgay

Şen, B. No: 2013/6941, 6/1/2016, § 40).

43. Bununla birlikte Anayasa’nın 167. maddesinin ilk fıkrasında “Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet

piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici

tedbirleri alır; piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve

kartelleşmeyi önler.” denmektedir. 4389 sayılı mülga Kanun ve

19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu da bahsedilen Anayasa hükmü

ile devlete verilen finansal piyasaların güven içinde çalışması ve tasarruf

sahiplerinin haklarının korunması amacıyla çıkarılmıştır. Nitekim 5411 sayılı

Kanun’un 1. maddesinde bu amaç “Bu Kanunun

amacı, finansal piyasalarda güven ve istikrarın sağlanmasına, kredi sisteminin

etkin bir şekilde çalışmasına, tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin

korunmasına ilişkin usûl ve esasları düzenlemektir.” şeklinde

ifade edilmiştir. Bahsedilen Kanunlar ile birçok kanun bu amacı gerçekleştirmek

için kamu kurumları (BDDK, TMSF ve SPK gibi) ihdas ederek finans piyasalarının

güven ve istikrarını sağlama ve tasarruf sahiplerinin haklarını koruma görevini

bu kurumlar vasıtasıyla devlete yüklemiş ve bu amaçla mevduat sigortası gibi

sistemler kabul etmiştir (Turgay Şen, §

41).

44. Mali piyasalarda faaliyet gösteren kurumların düzenlenmesi

ve denetlenmesi devletin görevleri arasında yer almakta olup bu görevin yerine

getirilmemesinde başta ilgili kamu kurumları olmak üzere kamu sorumluluğu

bulunduğu açıktır. Bu çerçevede karşılığı olmayan DİBS satışı nedeniyle

devletin mülkiyetin kullanımını kontrol kapsamında pozitif yükümlülüklerinin

Mahkemece de tespit edildiği şekilde gereği gibi yerine getirilmediği

anlaşılmaktadır.

45. Mülkiyeti sınırlamaya göre daha geniş takdir yetkisi veren

düzenleme yetkisinin kullanımında da yasallık, meşruluk ve ölçülülük

ilkelerinin gereklerinin karşılanması kural olarak aranmaktadır. Bunun yanında

ölçülülük ilkesi gereği mülkiyetten yoksun bırakmada aranan tazminat ödeme

yükümlülüğü, somut olayın koşullarına bağlı olarak düzenleme/kontrol yetkisinin

kullanıldığı durumlarda gerekmeyebilir (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Depalle/Fransa [BD], B. No: 34044/02, 29/3/2010, §§ 83, 84, 91).

46. Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümünce incelenerek 6/1/2016

tarihinde karara bağlanan ve incelenmekte olan başvuru ile aynı şikâyetlerin

ileri sürüldüğü Turgay Şen başvurusu

kapsamında konu ile ilgili TMSF'den bilgi istenmiş

cevap olarak sunulan 20/11/2015 tarihli yazıda 5667 sayılı Kanun kapsamında

Bankanın karşılığı olmayan DİBS satışı nedeniyle Kanun'un yayım tarihinden

19/10/2015 tarihine kadar toplam elli dört etapta 22.095 hesapta 26.140 işlem

karşılığı 725.044.483,41 TL anapara olmak üzere 965.324.216,36 TL ödeme

yapıldığı 2007/12398 sayılı BKK’nın 4. maddesinin

onuncu fıkrasında geçen sürenin hak düşürücü süre olarak uygulanmadığı ve

ilgili belgeler tamamlanarak başvurulması hâlinde altmış gün içinde ilgilisine

ödeme yapıldığı, hâlen bu kapsamda kendilerine başvurmayan doksan yedi hak

sahibinin bulunduğu belirtilmiştir (Turgay

Şen, § 49).

47. Somut başvuruya konu davada başvurucular karşılığı

bulunmayan DİBS satışı nedeniyle DİBS'lerin işlem

tutarı olan 269.446,60 TL'nin işletilecek faizi ile birlikte ödenmesi talebinde

bulunmuşlar;Mahkemece

26/5/2006 tarihli karar ile DİBS'lerin işlem bedeli

olarak tespit edilen 173.909,10 TL tutarın dava tarihinden (19/4/2004) itibaren

işleyecek yasal faizi ile birlikte BDDK ve SPK’dan yarı yarıya tahsil edilerek

başvuruculara ödenmesine hükmedilmiştir. Karar temyiz aşamasında iken yürürlüğe

giren 5667 sayılı Kanun'la TMSF’ye başvurulması

hâlinde Bankaya DİBS almak amacıyla yatırılan bedelin işlem tarihinden ödeme

tarihine kadar tüketici fiyatları endeksi uygulanarak ödeneceği hükmü

getirildiğinden Danıştay 13. Dairesi karar verilmesine yer olmadığı

gerekçesiyle İlk Derece Mahkemesi kararını bozmuş ve Mahkeme bozma kararına

uymuş, bu karar da temyiz ve karar düzeltme aşamalarından geçerek 2/7/2013 tarihinde

kesinleşmiştir. Bu arada başvurucular da 4/12/2007 tarihinde anılan Kanun

kapsamında idareye başvurmuşlar ve ibraname imzalamaları sonucunda iç borçlanma

senedi karşılığı olarak 17/1/2008 tarihinde toplam 222.897,58 TL ödeme

almışlardır. Başvurucular kendilerine ödeme yapılması ile birlikte 5667 sayılı

Kanun ile getirilen başvuru yolunun tüm zararlarını gidermediği gerekçesiyle

ilgili yargılama süreci kesinleştikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel

başvuruda bulunmuşlardır.

48. Başvurucular kendilerine satıldığını kabul ettiği DİBS’ler nedeniyle oluşan zararları için 5667 sayılı Kanun

ile getirilen giderim yolunun yetersiz kaldığını iddia etmektedirler.

49. Başvurucuların söz konusu iddiası daha önce bir başka

bireysel başvurunun konusu olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümünün 6/1/2006

tarihli kararında değerlendirilmiştir (Turgay

Şen).

50. Anılan kararda, başvurucunun takip ettiği yargılama

sürecinin sonunda elde etmek istediği sonuç ile 5667 sayılı Kanun'da belirtilen

giderim yoluna başvurması hâlinde elde edeceği sonuç arasında mağduriyetin

giderilmesi yönünden ciddi bir farklılık bulunmadığı tespit edilmekle birlikte

mali piyasalarda faaliyet gösteren kurumların düzenlenmesi ve denetlenmesinin

devletin görevleri arasında yer aldığı belirtilmiştir. Ayrıca özel kişiler

arasında sözleşmeden kaynaklanan başvuru konusu zararın Bankanın kötü niyetli

yönetilmesi sonucu ortaya çıktığı, burada devletin sorumluluğunun pozitif

yükümlülükler kapsamında bulunduğu ve özel kişiler arasında yapılan sözleşmede

tarafların sözleşmenin yerine getirilmemesi nedeniyle oluşabilecek zarar

riskinin taraflar üzerinde olduğu daha düşük getirili ve daha düşük riskli

sözleşme yerine daha yüksek getiri sağlayan daha yüksek riskli sözleşmeyi

tercih edenlerin sorumluluğunun da gözönünde

bulundurularak bir dengeleme yapılmasının mülkiyet hakkının ihlali anlamına

gelmeyeceği ifade edilmiş; bu kapsamda daha önce karşılaşılmamış bir yolsuzluk

tipi olarak ikincil piyasalarda satış yetkisi bulunmadan ve/veya elinde DİBS

olmadan bireylere satış yapan Banka, sahip ve yönetiminin sebep olduğu Bankaya

el konmasını gerektirecek boyutta ciddi zararının ve Bankaya mevduat veya diğer

finansman enstrümanları almak için yatırdıkları tasarrufları hileli işlemlerle

ellerinden alınmış binlerce mudinin zararını

gidererek bankacılık sisteminin tekrar istikrar ve güvene kavuşturulması ile

devam eden binlerce davanın yargısal yollar tüketilmeden gerek yargıya iş yükü

olmasının gerekse zarara uğrayan mudilerin yargı külfetlerine katlanmasının

önüne geçmeyi amaçlayan 5667 sayılı Kanun'la getirilen düzenlemenin öngörülen

kamu yararı ile mudilerin mülkiyet hakları arasında sağlanması gereken adil

dengeyi koruduğu sonucuna ulaşılmış; ayrıca 5667 sayılı Kanun'la öngörülen başvuru

yolunun mülkiyet hakkını, sorumluluğu büyük oranda devlette kabul ederek

koruyan bir mekanizma olduğu, sorumluluklar arasında adil denge sağladığı,

ekonominin gerektirdiği kamu yararı ile kişilerin mülkiyet hakkının korunması

arasında adil dengeyi garanti altına aldığı, ilgili çözüm yolunun başvurucu

üzerinde aşırı ve ağır bir yük oluşturmadığı, başvurucunun iddia ettiği gibi

davası görülmeye devam etse dahi Danıştay içtihadının işlem bedelini kanuni

faizle ödenmesi yönünde olduğu ve bu yönde bir karar ile ödenecek meblağın 5667

sayılı Kanun yoluyla yapılacak ödemeden ciddi manada farklı olmayacağı ifade

edilerek anılan Kanun ile getirilen çözüm yolunun tüketilmesi gereken etkili

bir yol olduğu hüküm altına alınmıştır (Turgay

Şen, §§ 53-62).

58. AİHM de yetkisiz DİBS satışı nedeniyle 5667 sayılı Kanun

yoluna başvurduktan sonra taahhütname ve ibraname imzalatılması ile

zararlarının tam karşılanmamasından şikâyet eden başvuranların, ödemeleri kabul

etme konusunda devlet makamlarının baskısına maruz kalmadıklarını, bu kapsamda

söz konusu düzenlemenin temel amacının bankacılık sistemi ve mali sistemi

desteklemek ve bankacılığın etkinliğini güvence altına almak, bankacılık

sisteminin devamlılığı ile bu bankalarda hesapları olan kişilere yapılacak

ödemeler arasında bir denge sağlamak olduğu ve bu kapsamda müdahalenin meşru

amacının bulunduğunu ifade etmiş; bu kapsamda 5667 sayılı Kanun'a ilişkin

hükümler gereğince alacaklılar arasında adil yönetimin sağlandığını ve ulusal

ekonominin gerektirdiği genel yararın gerekleri ile kişilerin mülkiyet hakkının

korunması arasında adil dengenin garanti altına alındığını ve müdahalenin

başvuranlar üzerinde aşırı ve ağır bir yük oluşturmadığını değerlendirmiş ve

ilgili şikâyetler yönünden başvuruları kabul edilemez bulmuştur (Erdem ve Egin-Erdem/Türkiye,

B. No: 28431/06, 17/11/2009).

59. Bu kapsamda somut başvuruya konu şikâyet

değerlendirildiğinde başvurucuların 5667 sayılı Kanun'da öngörülen yola

başvurduğu ve kendilerine 17/1/2008 tarihinde toplam 222.897,58 TL ödeme yapıldığı,

bu bağlamda ve yukarıda yer verilen açıklamalar ışığında (bkz. §§ 57, 58)

başvurucuların mağduriyetinin 17/1/2008 tarihinde sona ermiş olduğu sonucuna

varılmıştır.

60. Açıklanan nedenlerle başvurucuların mülkiyet hakkına yönelik

şikâyet yönünden mağdurluk statüsünü kaybettikleri anlaşıldığından başvurunun

diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin kişi yönünden yetkisizlik nedeniyle kabul

edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Silahların Eşitliği İlkesinin İhlal

Edildiğine İlişkin İddia

61. Adil yargılanma hakkının unsurlarından biri silahların

eşitliği ilkesidir. Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule

ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulması ve taraflardan birinin

diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını

makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olması anlamına

gelmektedir (Yaşasın Aslan, B.

No: 2013/1134, 16/5/2013, § 32). Kural olarak başvurucular davanın karşı

tarafına tanınan bir avantajın kendisine zarar vermiş olduğunu veya bu durumdan

olumsuz etkilendiğini ispat etmek zorunda değildirler. Taraflardan birine

tanınan diğerine tanınmayan avantajın, fiilen olumsuz bir sonuç doğurduğuna

dair delil bulunmasa da silahların eşitliği ilkesi ihlal edilmiş sayılabilir (Hüseyin Sezen, B. No: 2013/1793,

18/9/2014, § 37).

62. Devletin-kendisi taraf olsun ya da olmasın- davanın

taraflarından birini diğerine nazaran önemli ölçüde avantajlı hâle getiren

kanuni düzenlemeler yapması, silahların eşitliği ilkesi ve dolayısıyla

yargılamanın hakkaniyete uygun yürütülmesi kuralına aykırılık oluşturur. Bir

başka ifadeyle yasama organının, yargılamadaki taraflardan birinin lehine sonuç

doğuracak şekilde kanun çıkarttığı durumlarda, davanın taraflarının eşit konumda

olduğu söylenemez. Bunun için yargısal süreci etkilediği iddia edilen

düzenlemenin taraflardan birinin davadaki başarı şansını önemli ölçüde

azaltması, ortaya çıkan bu sonuç ile kanuni düzenleme arasında bir illiyet bağı

bulunması ve bu illiyet bağını kesen veya zayıflatan başka etken ortaya

çıkmamış olması gerekir (Zekiye Şanlı,

B. No: 2012/931, 26/6/2014, § 72).

63. Somut başvuruya konu davada 5667 sayılı Kanun'un yürürlüğe

girmesiyle başvurucunun davası ve benzer davalar hakkında karar verilmesine yer

olmadığına karar verilmiştir. Bu yönde kararın verilmesinin nedeni 5667 sayılı

Kanun'un yeni bir idari başvuru yolu sunması ve devam eden davaların bu yolla

çözümünü öngörmesidir.

64. Yukarıda anlatıldığı gibi 5667 sayılı Kanun'la öngörülen

yeni başvuru yolu, yargı yoluna gerek kalmadan mudilerin haklarını korumayı

amaçlamakta olup başvurucunun davası İlk Derece Mahkemesinde çıkan karar veya Danıştayın verdiği hükümle kesinleşmiş olsa elde edeceği

bedele yakın bir bedeli yargı masrafları ve süreçlerine katlanmadan elde

etmesini temin etmeyi amaçlamaktadır. Öngörülen bu yol başvurucuyu ve diğer

mudileri dezavantajlı duruma düşürme veya davanın esasını oluşturan tazminatı

devlet lehine kaldırmayı amaçlayan bir düzenleme olmayıp dava konusu edilmiş

bedeli (başvurucuların DİBS alımı işlemine konu ettikleri anapara miktarını)

enflasyon farkı ilave ederek yargısal yollara gerek kalmaksızın pratik ve hızlı

bir biçimde ödemeyi sağlamaktadır. Bu düzenlemenin kamu yararını sağlamanın

yanında uzun yargısal süreçler ve talep fazlası için aleyhe hükmedilen vekâlet

ücreti ve harçlar gibi yargı masraflarına katlanmadan sonuç almaya imkân

verdiğinden başvurucu dâhil benzer durumda olan mudilerin de yararını sağlamaya

yönelik olduğu açıktır. Nitekim 22.095 hesap sahibinin tamamına yakını bu yola

başvurarak Bankaya yatırdığı bedeli enflasyon farkıyla birilikte

tahsil etmiştir (Turgay Şen, §

66).

65. Açıklanan nedenlerle başvurucuların silahların eşitliği

ilkesinin ihlal edildiği iddialarının diğer kabul edilebilirlik koşulları

yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan

yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

B. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA

20/4/2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Burhan ÜSTÜN

Üyeler

:

Erdal TERCAN

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Kadir ÖZKAYA

Rıdvan GÜLEÇ

Raportör Yrd.

:

İsmail Emrah

PERDECİOĞLU

Başvurucular

:

1. Vahap

AKAY

2. Ruhsar AKAY