Ticari ilişkilerde ayıp tartışmalarının önemli bir kısmı, ürünün gerçekten kusurlu olup olmadığından değil, kusurun zamanında ve doğru biçimde bildirilip bildirilmediğinden kaynaklanır. TBK, alıcıya gözden geçirme ve bildirim yükümlülüğü yükler; bu yükümlülüğün ihlali, mal ayıplı olsa dahi kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir. Bu rehber, ihbar zincirini kurmayı konu alır.
Gözden Geçirme Yükümlülüğünün Kapsamı
Alıcı, teslim aldığı malı işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmek zorundadır. Açık ayıplar bu inceleme sonucunda gecikmeksizin bildirilmelidir. Gizli ayıplarda ise bildirim yükümlülüğü, ayıbın ortaya çıktığı anda doğar. Uygulamada tartışma, malın niteliğine göre incelemenin ne kadar sürmesi gerektiği üzerinde yoğunlaşır; bu nedenle teslim tutanağına numune alma ve inceleme süresi kaydı düşülmesi ileriyi güvence altına alır.
İhbarın Şekli ve Ulaştığının İspatı
- Bildirim, malın hangi partisine ve hangi kusura ilişkin olduğunu açıkça belirtmelidir.
- Genel ifadeler yerine ölçülebilir tespitler yazılmalıdır: eksik adet, ölçü sapması, işlev kaybı.
- Bildirimin karşı tarafa ulaştığı tarih, tebligat ya da doğrulanabilir elektronik kayıtla saptanmalıdır.
- Aynı yazıda talep de belirtilmelidir: onarım, değişim, bedel indirimi veya dönme.
- Malın iade edilip edilmeyeceği ve saklama koşulları kayda geçirilmelidir.
Delil Tespiti: Malın Durumunu Dondurmak
Ayıplı mal kullanıldıkça, tamir edildikçe ya da başka partiyle karıştıkça delil değeri hızla azalır. HMK kapsamındaki delil tespiti yolu, dava açılmadan önce malın mevcut durumunun teknik incelemeyle sabitlenmesini sağlar. Bu adım aynı zamanda karşı tarafın sonradan ileri süreceği hatalı kullanım savunmasını da sınırlar.
Zamanaşımı ile Bildirim Süresini Karıştırmamak
Bildirim yükümlülüğü ile alacağın zamanaşımı iki ayrı başlıktır. Bildirim zamanında yapılsa bile, kanunda öngörülen zamanaşımı süresi içinde dava açılmazsa alacak talep edilemez hâle gelir. Satıcının ayıbı ağır kusuruyla gizlediği hâllerde zamanaşımı savunmasından yararlanamayacağı ayrıca değerlendirilmelidir. Alıcının tüketici sıfatı varsa TKHK rejimi devreye girer ve seçimlik haklar farklı bir düzende işler.
Sözleşmeye Baştan Yazılabilecek Kayıtlar
Uyuşmazlığın büyük kısmı, sözleşmeye konulacak birkaç kayıtla önlenebilir: muayene süresi, bildirim yöntemi, kabul kriterleri ve numune saklama yükümlülüğü. Sorumsuzluk kayıtlarının ise sınırsız olmadığı, ağır kusur hâlinde sonuç doğurmayacağı unutulmamalıdır.
Buradaki değerlendirmeler bilgilendirme amaçlıdır. Malın türü, tarafların sıfatı ve sözleşme metni bildirim düzenini değiştireceğinden, ihbar yazısı gönderilmeden önce metnin hukuken kontrol edilmesi tavsiye edilir.