Ayıp iddiasının kaderini çoğu zaman ayıbın kendisi değil, iddianın hangi sözleşme rejimine oturtulduğu ve hangi mercie taşındığı belirler. Aynı arıza, TBK'nın ayıba karşı tekeffül hükümleri kapsamında bir satış ilişkisinde başka, TKHK'nın koruyucu rejimi altında başka değerlendirilir. Bu rehber, başvuru yapılmadan önce tek tek işaretlenmesi gereken kontrol kalemlerini, özellikle de yanlış mercie başvurma riskini merkeze alarak sıralıyor.
Kontrol 1: Sözleşmenin Tipi ve Tarafların Sıfatı
İlk eleme, tarafların sıfatı üzerinden yapılır. Alıcı, mesleki veya ticari amaç dışında hareket ediyorsa ilişki tüketici işlemi niteliğindedir ve TKHK devreye girer. İki ticari işletme arasındaki ilişkide ise TBK'nın genel hükümleri ile sözleşmedeki özel kayıtlar belirleyicidir. Sıfat yanlış belirlendiğinde hem seçimlik haklar hem de süreler yanlış hesaplanır.
- Alıcının sıfatı: tüketici mi, ticari işletme mi?
- Sözleşme konusu: mal teslimi mi, iş görme edimi mi?
- Ayıp gizli mi, açık mı; teslim anında fark edilebilir miydi?
- Satıcının ayıbı gizlemesi ya da ağır kusuru söz konusu mu?
Kontrol 2: Merci Haritası ve Başvuru Sırası
Yanlış mercie yapılan başvuru çoğu zaman görevsizlik ya da usulden ret ile sonuçlanır; bu arada işleyen süre telafi edilemeyebilir. Tüketici işlemlerinde parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur ve bu sınır her yıl güncellendiğinden başvuru tarihindeki tutarın teyit edilmesi gerekir. Sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar tüketici mahkemesine, tüketici işlemi sayılmayan ilişkiler ise niteliğine göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesine gider. Ticari nitelikli para ve tazminat taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır.
Kontrol 3: İhbar ve Süre Zinciri
Ayıp bildiriminin zamanında ve ispatlanabilir biçimde yapılmaması, esasa girilmeden sonuç doğurur. Bildirimin noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü mektup veya kayıt altına alınan elektronik yazışma ile yapılması sonraki aşamada ispat yükünü hafifletir. Ayıbın sonradan ortaya çıktığı hâllerde öğrenme anının belgelenmesi ayrıca önem taşır.
Kontrol 4: Sözleşme Yorumunda Kullanılabilecek Argümanlar
Lafız ve ortak irade
Yorumda esas olan, tarafların gerçek ve ortak iradesidir; metindeki kelimelere yanlış anlam verilmiş olması bu iradenin önüne geçmez. Sözleşme öncesi teklif yazışmaları, teknik şartname ve numune, iradenin içeriğini gösteren en güçlü kaynaklardır.
Genel işlem koşulları
Tek taraflı hazırlanıp karşı tarafa müzakere imkânı tanımadan dayatılan kayıtlar bakımından TBK özel bir denetim öngörür. Açık olmayan ve birden çok anlama gelebilen kayıtlar düzenleyenin aleyhine yorumlanır; sorumsuzluk kayıtları ise sınırsız değildir.
Kontrol 5: Delil Dosyasının Kapanış Testi
- Sözleşme, ek protokoller ve tüm yazışmalar kronolojik olarak birleştirildi mi?
- Ayıbın varlığı teknik olarak gösterilebiliyor mu; HMK kapsamında delil tespiti istenmeli mi?
- Talep, seçimlik haklardan hangisine dayanıyor ve rakamsal olarak hesaplanabilir mi?
- Alternatif talep sıralaması dilekçede kuruldu mu?
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir; her dosyanın sözleşme metni, teslim tarihi ve yazışma geçmişi sonucu değiştirebilir. Somut uyuşmazlıkta başvuru yolunu ve talep sıralamasını belirlemeden önce dosyanın bir hukukçu tarafından incelenmesi yerinde olur.