Ayıplı ifadan doğan uyuşmazlıklarda çoğu dosya, ayıbın varlığında değil talebin hesaplanmasında düğümlenir. Seçimlik hakların hangisi kullanılırsa hangi kalemin isteneceği farklıdır ve yanlış kalemle açılan dava kısmen reddedilir. TBK, HMK ve TKHK ekseninde hazırlanan bu rehber, ayıp hâlinde tazminat hesabını kurmayı ve doğru mercie yönelmeyi konu alır.
Seçimlik Haklar ve Hesabın Değişen Ekseni
- Sözleşmeden dönme: ödenen bedelin iadesi ile birlikte, dönmeye bağlı zararlar istenir. Bu yol seçildiğinde ayıpsız değere göre yapılan hesap gündeme gelmez.
- Bedelden indirim: hesap, ayıpsız değer ile ayıplı değer arasındaki farka dayanır. Bu farkın oranı bilirkişi incelemesinin çekirdeğini oluşturur.
- Ücretsiz onarım: talep parasal değil, edimin yerine getirilmesine yöneliktir; onarım yapılmazsa doğan gecikme zararı ayrıca istenir.
- Ayıpsız misliyle değişim: aynı nitelikte ürün mevcutsa istenebilir; ürün piyasadan kalkmışsa talep pratikte bedele döner.
Görevli Merci: Üç Farklı İhtimal
Alıcının sıfatı ve işlemin niteliği görevli mercii belirler. Tüketici işlemi söz konusuysa, parasal sınırın altındaki talepler için tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; sınırın üzerindekiler tüketici mahkemesinde görülür. İki tacir arasındaki ticari satımda uyuşmazlık asliye ticaret mahkemesinin görev alanındadır ve konusu para alacağı ya da tazminat olan ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır. Bunların dışında kalan adi satımda ise genel görevli mahkeme kuralları uygulanır. Sıfatın yanlış nitelendirilmesi, hem görev hem de arabuluculuk şartı bakımından çift yönlü risk doğurur.
Muayene ve İhbar: Hesaptan Önce Gelen Şart
Özellikle ticari satımda, alıcının teslim aldığı malı gözden geçirme ve ayıbı süresinde bildirme yükü vardır. Bildirim yapılmadığında mal kabul edilmiş sayılabilir ve en iyi hazırlanmış tazminat hesabı bile sonuç doğurmaz. Gizli ayıplarda ise bildirim, ayıbın ortaya çıktığı anda yapılmalıdır. İhbarın tarihi, içeriği ve karşı tarafa ulaştığı noter, kayıtlı elektronik posta ya da teslim kaydıyla ispatlanabilir olmalıdır.
Talep Kalemlerini Tabloya Dökmek
- Ödenen bedel ve ödeme tarihleri.
- Ayıp nedeniyle yapılan zorunlu giderler: nakliye, söküm, geçici ikame, ekspertiz.
- Kullanılamama süresinden doğan kayıp; ticari kullanımda bu kalem kayıtlarla desteklenmelidir.
- Faiz başlangıcı: temerrüdün hangi tarihte gerçekleştiği ihtarla belirlenir.
- Belirsiz alacak ya da kısmi dava tercihi; bu tercih harç, zamanaşımı ve ıslah imkânı bakımından farklı sonuçlar doğurur.
Delil Tespiti Neden Erken Yapılmalı
Ayıp iddiasına konu mal onarılırsa, satılırsa ya da kullanılmaya devam edilirse, sonradan yapılacak inceleme sonuç vermeyebilir. Bu nedenle dava açılmadan önce delil tespiti istenmesi, hem hesaba esas farkın belirlenmesini hem de karşı tarafın sonradan yapılan müdahale savunmasını karşılamayı sağlar.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve malın niteliği hesabı ve izlenecek yolu değiştirebileceğinden, somut dosyada hukuki destek alınması yerinde olur.