Aynı olaydan doğan zarar, bazen sözleşmeye aykırılık bazen haksız fiil olarak nitelendirilebilir. Bu nitelendirme akademik bir tercih değildir: zamanaşımı süresini, ispat yükünü ve talep edilebilecek kalemleri doğrudan değiştirir. Yanlış hukuki temel seçildiğinde dava zamanaşımı def'iyle karşılaşır ve esasa girilmeden sonuçlanır. Aşağıda TBK, HMK ve TKHK ekseninde bu ayrımın pratikteki karşılığı ele alınıyor.
Zamanaşımının Belirleyici Rolü
Haksız fiilden doğan tazminat talepleri, zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren işleyen kısa bir süreye ve her hâlde fiil tarihinden itibaren işleyen daha uzun bir üst süreye tabidir. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanunundaki zamanaşımı daha uzunsa, bu daha uzun süre uygulanır. Sözleşmeye aykırılıkta ise kural olarak genel zamanaşımı geçerlidir; kira bedeli, ücret ve benzeri dönemsel edimler bakımından ayrıca daha kısa süreler öngörülmüştür. Aynı olayda her iki temel de mevcutsa, talebin terditli biçimde kurulması korumayı genişletir.
Sözleşme Yorumunda Başvurulacak Ölçütler
- Tarafların gerçek ve ortak iradesi, kullanılan yanlış sözcük ve deyimlere üstün tutulur.
- Görünürdeki işlemin gerçek iradeyi yansıtmadığı iddiası muvazaa çerçevesinde incelenir.
- Önceden hazırlanıp karşı tarafa dayatılan genel işlem koşulları özel bir denetime tabidir; beklenmedik ve ağır koşullar yazılmamış sayılabilir.
- Sözleşmede boşluk varsa dürüstlük kuralı ve işin niteliği esas alınarak tamamlama yapılır.
- Belirsiz ifadelerin, metni hazırlayan tarafın aleyhine yorumlanması yaygın bir uygulamadır.
İspat Yükünün Yer Değiştirdiği Noktalar
Haksız fiilde kusur kural olarak zarar görene ispat ettirilirken, sözleşmeye aykırılıkta borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumluluktan kurtulamaz. Bu fark, delil durumu zayıf olan dosyalarda tercih edilecek hukuki temeli belirler. Ayrıca tüketici işlemi niteliğindeki uyuşmazlıklarda TKHK'nın koruyucu hükümleri devreye girer ve görevli mahkeme değişir; ticari nitelikteki uyuşmazlıklarda ise dava açılmadan önce arabuluculuk şartı gündeme gelebilir.
Dosya Hazırlığında İzlenecek Sıra
- Zararın doğduğu an ile öğrenildiği an ayrı ayrı belgelendirilir.
- Sözleşme, ekleri ve yazışmalar kronolojik biçimde birleştirilir.
- Talep, maddi zarar, yoksun kalınan kâr ve manevi zarar kalemleri ayrılarak yazılır.
- Miktar belirsizse belirsiz alacak veya kısmi dava tercihi gerekçelendirilir.
- Karşı tarafın temerrüde düşürüldüğü tarih faiz başlangıcı için netleştirilir.
Bilgilendirme
Metin genel çerçeve sunar; sözleşmenin metni ve olayın gelişimi nitelendirmeyi değiştirebilir. Dava temelini belirlemeden önce belgelerin hukuki incelemeye tabi tutulması yerinde olur.