Sözleşmeden doğan bir alacakta zamanaşımı savunması, çoğu zaman esas tartışmadan önce dosyayı bitirir. Buna bir de dava yolunun yanlış seçilmesi eklendiğinde, alacak esasen haklı olsa bile talep sonuç doğurmaz. Bu rehber, zamanaşımı ile ihbarın kesişimini görev ve yetki ekseninde ele alır.
Alacağın Niteliği Görevli Mahkemeyi Değiştirir
TBK kapsamındaki bir alacak, tarafların sıfatına göre farklı mahkemelerde görülür. Taraflardan biri tüketici ve işlem TKHK anlamında tüketici işlemi ise tüketici mahkemesi ya da parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti devreye girer. İki tacir arasındaki ticari nitelikteki uyuşmazlık asliye ticaret mahkemesine, bunların dışındaki alacaklar genel görevli asliye hukuk mahkemesine aittir. Görev kamu düzenindendir; yanlış mahkemeye açılan dava görevsizlikle sonuçlanır ve dosya yeniden düzenlenene kadar geçen süre alacaklının aleyhine işler.
Yetki: İfa Yeri ile Yerleşim Yeri Arasındaki Tercih
HMK'da genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalar bakımından sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de seçimlik olarak kullanılabilir. İfa yerinin sözleşmede açıkça yazılmadığı hâllerde bu nokta başlı başına bir uyuşmazlık konusudur; teslim tutanağı, irsaliye ve ödeme yeri kayıtları buna ışık tutar. Yetki sözleşmesi ise ancak kanunun izin verdiği taraf grupları arasında ve yazılı olarak geçerlik kazanır; tüketici işlemlerinde bu tür kayıtların bağlayıcılığı sınırlıdır.
İhbarın Zamanaşımına Etkisi Konusundaki Yaygın Yanılgı
Uygulamada sık rastlanan hata, alacaklının çektiği ihtarnamenin zamanaşımını kestiğinin sanılmasıdır. Kural olarak tek taraflı ihbar süreyi kesmez; sürenin kesilmesi kanunda sayılan sebeplere bağlıdır ve borçlunun borcu kabul etmesi, dava açılması ya da takip başlatılması gibi hâlleri kapsar. Buna karşılık ayıp ihbarı gibi sözleşmeye özgü bildirimler, süresinde yapılmadığında hakkın kendisini zayıflatır. Bu iki farklı işlevi karıştırmamak gerekir.
İspat Açığı Nerede Doğuyor
- Zamanaşımının başlangıç anını gösteren muacceliyet tarihi belgelenmemiş olabilir.
- İhtarnamenin karşı tarafa ulaştığına dair tebligat kaydı dosyaya konmamış olabilir.
- Cari hesap ilişkisinde hangi ödemenin hangi faturaya mahsup edildiği gösterilmemiş olabilir.
- Borcu kabul anlamına gelen yazışmalar taranmamış olabilir.
Zamanaşımı bir def'idir; hâkim kendiliğinden gözetmez, karşı tarafça usulüne uygun biçimde ve süresinde ileri sürülmesi gerekir. Davalı tarafta bu savunmanın zamanında yapılmaması da simetrik bir kayıptır.
Son Söz
Yukarıdaki çerçeve genel niteliktedir. Sözleşmenizin tipi ve tarafların sıfatı hem süreyi hem de mahkemeyi değiştirebileceğinden, işlem yapmadan önce dosyanın bir hukukçu tarafından incelenmesi önerilir.