Sözleşmeden doğan alacaklarda zamanaşımı tartışması çoğu zaman esasa hiç girilmeden dosyayı sonlandırır. TBK, HMK ve TKHK ekseninde yürüyen uyuşmazlıklarda belirleyici olan iki nokta vardır: sürenin hangi anda işlemeye başladığı ve sözleşme yorumu yoluyla tarafların gerçek iradesinin nasıl ortaya konduğu. Aşağıdaki liste, bu iki eksende delil eksikliğini önlemeye yöneliktir.
Başlangıç Anını Belirleyen Belge
Zamanaşımı, alacağın muaccel hâle geldiği andan itibaren işlemeye başlar. Bu an her sözleşmede aynı değildir: taksitli bir ödemede her taksit için ayrı, iş tesliminde teslim tarihine bağlı, ihbar şartına bağlanmış bir borçta ise ihbarın ulaşmasıyla belirlenir. Bu nedenle ilk yapılacak iş, sözleşmedeki muacceliyet hükmünü bulmak ve buna karşılık gelen belgeyi (teslim tutanağı, fatura, ihbar, hakediş) tarihiyle birlikte dosyaya koymaktır.
Kesilme ve Durma Hâllerinin Kanıtı
- Borçlunun borcu kabul ettiğini gösteren yazışma, kısmi ödeme veya teminat verilmesi
- Ödemenin gerçekleştiği tarihi gösteren banka kayıtları ve dekontlar
- Açılan dava veya başlatılan icra takibinin tarihi ve dosya numarası
- Karşı tarafa gönderilen ihtarnamelerin tebliğ belgeleri
- Yapılandırma veya vade uzatımına ilişkin ek protokoller
Def'i Olarak İleri Sürülmesi Zorunluluğu
Zamanaşımı kendiliğinden dikkate alınmaz; ilgili tarafça ileri sürülmesi gerekir ve bunun için de usul kuralları çerçevesinde belirlenmiş bir zaman dilimi vardır. Savunmanın geç aşamaya bırakılması, en güçlü savunma imkânının kaybedilmesi anlamına gelir. Bu nedenle dava veya takip elinize ulaştığında ilk kontrol edilecek konulardan biri, sürelerin dolup dolmadığı olmalıdır.
Sözleşme Yorumunda Metnin Ötesi
Sözleşme hükmü açık değilse ya da taraflar farklı anlamlar yüklüyorsa, yorumda tarafların gerçek ve ortak iradesi araştırılır. Burada devreye giren delil, sözleşme metninin kendisi kadar onun çevresindeki kayıtlardır: müzakere yazışmaları, teklif ve revizyonlar, fiilî uygulama biçimi, önceki dönemlerde aynı hükmün nasıl uygulandığı. Uzun süredir belirli bir biçimde uygulanan bir hüküm, sonradan farklı yorumlanmak istendiğinde bu geçmiş uygulama güçlü bir dayanak oluşturur.
Metin Hazırlanırken Alınacak Önlemler
Uyuşmazlık doğmadan yapılabilecek en etkili risk azaltma, sözleşmenin kendisinde yapılır. Muacceliyet anı, bildirim usulü ve adresleri, teslim ve kabul prosedürü, ek ve değişikliklerin hangi biçimde geçerli olacağı açık yazılmalıdır. Elektronik yazışmayla yapılan değişikliklerin geçerli sayılıp sayılmayacağının belirtilmesi, sonradan çıkan "bu değişiklik kabul edilmedi" tartışmalarını büyük ölçüde önler.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel bilgi amaçlıdır; sözleşmenin türü ve tarafların sıfatı uygulanacak süreleri değiştirebilir. Bir alacağın takibine girişmeden önce süre hesabının ve sözleşme metninin birlikte incelenmesi, gereksiz masraf ve hak kaybını önler.