Soruşturma evresinde uygulanan tutuklama, adli kontrol, arama ve el koyma gibi tedbirler, henüz hüküm kurulmadan kişinin temel haklarına doğrudan müdahale eder. Bu nedenle CMK, her tedbir için ayrı bir denetim mercii ve ayrı bir itiraz yolu öngörmüştür. Uygulamada dosyaların kaybedildiği yer çoğu zaman esas değil, itirazın hangi mercie ve hangi süre içinde yapıldığıdır.
Evreye Göre Değişen Merci
Soruşturma evresinde koruma tedbirlerine ilişkin kararları kural olarak sulh ceza hakimliği verir ve bu kararlara yapılan itirazlar başka bir sulh ceza hakimliğince incelenir. Kovuşturma başladıktan sonra ise yetki davaya bakan mahkemeye geçer; aynı talebin hakimliğe yöneltilmesi artık sonuç doğurmaz. İddianamenin kabul edildiği tarih, bu geçişin kırılma noktasıdır ve itiraz dilekçesi yazılmadan önce mutlaka kontrol edilmelidir. Kararlara itiraz için kanunda öngörülen süre kısadır ve tebliğ ya da öğrenme tarihinden itibaren işler.
Tutuklama ve Adli Kontrolde Denetim Ekseni
- Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delilin dosyada gerçekten bulunup bulunmadığı.
- Kaçma ya da delil karartma şüphesinin soyut kalıp kalmadığı; matbu gerekçeler bu yönüyle eleştiriye açıktır.
- Adli kontrolün yeterli olup olmayacağı; ölçülülük değerlendirmesinin yapılmış olması aranır.
- Tutukluluğun sürekliliği bakımından periyodik incelemelerin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı.
- Katalog suç iddiasında, isnadın gerçekten o kapsamda değerlendirilip değerlendirilemeyeceği.
Arama, El Koyma ve Delilin Hukuka Uygunluğu
Arama kararının kapsamı, uygulandığı yer ve zamanla sınırlıdır; kapsamı aşan bir uygulamada elde edilen materyalin akıbeti tartışmalı hale gelir. Dijital materyale el koymada, imaj alma ve yedekleme usulüne uyulup uyulmadığı ile hash değerlerinin tutanağa geçirilip geçirilmediği ayrıca incelenmelidir. El koyma işlemine karşı da ayrı bir itiraz yolu bulunur; taşınmaz, hak ve alacaklara el koymada karar mercii farklılaşabildiğinden karar metninin kendisi okunmadan başvuru yapılmamalıdır.
Savunmanın Delil Dosyasını Nasıl Kurar
Koruma tedbiri aşamasında savunma, esasa ilişkin tüm delilleri tartışmak zorunda değildir; amaç tedbirin şartlarının bulunmadığını göstermektir. Bu nedenle sabit ikametgahı, düzenli iş ilişkisini ve soruşturmaya katılım iradesini gösteren belgeler; isnat edilen fiilin gerçekleştiği iddia edilen anda başka yerde bulunulduğunu ortaya koyan kayıtlar; dosyadaki tutanaklarla çelişen resmi belgeler öncelikli olarak sunulur. Kısıtlama kararı bulunan dosyalarda, savunmanın erişebildiği belge kümesinin sınırlı olduğu da dilekçede kayda geçirilmelidir.
Değerlendirme
Koruma tedbirlerine itiraz, süreye bağlı ve teknik bir alandır; doğru mercie yapılmayan başvuru esasa hiç girilmeden reddedilir. Her dosyanın isnat yapısı ve delil durumu farklı olduğundan burada anlatılanlar genel bir çerçeveden ibarettir. Özgürlüğü kısıtlayan bir kararla karşılaşıldığında, karar metni ve tutanaklar birlikte incelenerek savunma hattı kurulmalıdır.