İş hukukunda arabuluculuk artık pek çok uyuşmazlıkta dava şartıdır; ancak iş kazasından doğan talepler bu kuralın en tartışmalı kesişim noktasıdır. Aynı olaydan doğan bazı talepler için önce arabulucuya gitmek zorunlu iken, bazıları doğrudan dava konusu yapılabilir. Sıralamayı yanlış kurmak, davanın esasa girilmeden usulden reddine yol açar.
Hangi Talep Zorunlu Arabuluculuğa Tabi
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, kanuna ve bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ile işe iade taleplerinde arabuluculuğu dava şartı olarak düzenlemiştir. Buna karşılık aynı Kanun, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını istisna tutmuştur. Yani yaralanan işçinin tazminat talebi için arabuluculuk zorunlu değildir; aynı işçinin ödenmeyen fazla çalışma ücreti için ise zorunludur.
Tek Olay, İki Ayrı Yol
- Bedensel zarara dayalı maddi tazminat ve manevi tazminat: doğrudan iş mahkemesinde dava.
- Kıdem, ihbar, ücret ve benzeri alacaklar: önce arabuluculuk, son tutanaktan sonra dava.
- Kurumun sağladığı gelir ve yardımlara ilişkin uyuşmazlıklar: 5510 sayılı Kanun çerçevesinde ayrı bir hat izler.
- Kusur ve iş güvenliği yükümlülüğü tartışması: 6331 sayılı Kanundaki yükümlülüklerin ihlali üzerinden kurulur.
Yanlış Sıralamanın Sonucu
Alacak kalemleri arabuluculuğa götürülmeden açılan davada dava şartı yokluğu gündeme gelir. Tersi durumda, istisna kapsamındaki tazminat talebi için arabuluculuk sürecinde geçirilen haftalar delil toplama açısından kayıp zamandır; özellikle olay yeri, tanık beyanları ve iş güvenliği kayıtları bakımından erken hareket etmek belirleyicidir. Uygulamada güvenli yöntem, tazminat davasını zamanında açmak ve alacak kalemleri için arabuluculuk sürecini paralel yürütmektir.
Kaza Sonrası İlk Haftanın Kayıtları
- Kazanın işverence Kuruma bildirildiğini ve tutanağın içeriğini kontrol edin.
- Kolluk ve müfettiş tespitlerinin dosyaya girip girmediğini takip edin.
- Risk değerlendirmesi, eğitim ve kişisel koruyucu donanım kayıtlarının örneklerini talep edin.
- Tedavi evrakını ve iş göremezlik belgelerini kesintisiz biriktirin.
- Kusur oranı tartışmasına esas olacak makine bakım ve talimat belgelerini isteyin.
Görev ve Yetki
İş kazasından doğan tazminat davaları iş mahkemesinde görülür; iş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetkide davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer birlikte değerlendirilir. İşveren yanında alt işveren veya üçüncü kişi de sorumlu olabileceğinden, husumetin kime yöneltileceği delil toplanmadan kesinleştirilmemelidir.
Buradaki bilgiler genel çerçeve sunar; kaza türü, kusur dağılımı ve Kurum tarafından yapılan ödemeler tabloyu değiştirir. İş kazası dosyalarında zaman aleyhe işlediğinden, olayın hemen ardından hukuki değerlendirme alınması yerinde olacaktır.