İş hukukunda dava şartı arabuluculuk yerleşik bir uygulama hâline geldi; ancak SGK uyuşmazlıkları söz konusu olduğunda bu kural olduğu gibi uygulanmaz. Kuruma karşı ileri sürülen taleplerle işverene karşı ileri sürülen taleplerin başvuru yolu farklıdır ve bu ayrımın karıştırılması, dosyanın usulden reddiyle sonuçlanabilir. Aşağıda 4857, 7036, 5510 ve 6331 ekseninde doğru başvuru sırası ele alınmaktadır.
Önce Kuruma mı, Arabulucuya mı?
Zorunlu arabuluculuk, esas olarak işçi ile işveren arasındaki işçilik alacağı ve işe iade uyuşmazlıkları için öngörülmüştür. Buna karşılık sigortalılık başlangıcının tespiti, hizmet süresinin tespiti veya primlerin eksik bildirilmesi gibi kurumu doğrudan ilgilendiren taleplerde muhatap Sosyal Güvenlik Kurumu'dur ve burada arabuluculuk bir dava şartı olarak işlemez. Bu nedenle ilk yapılması gereken, talebin muhatabını netleştirmektir: alacak işverenden mi isteniyor, yoksa bir statü tespiti mi talep ediliyor?
Karma Dosyalarda Ayrıştırma
Uygulamada dosyaların çoğu karma niteliktedir. Aynı çalışma ilişkisinden hem kıdem ve fazla mesai alacağı hem de hizmet tespiti talebi doğabilir. Böyle bir dosyada doğru yöntem, talepleri baştan iki ayrı kanala bölmektir. İşverene yöneltilecek alacak kalemleri arabuluculuk sürecine taşınırken, kuruma yöneltilecek tespit talepleri kendi usulüne göre ilerletilir. Bu ayrıştırma yapılmadığında, tek bir başvuruyla iki ayrı talebin de gecikmesi riski doğar.
Son Tutanak ve Sonrası
- Arabuluculuk başvurusu, işverenin doğru unvan ve adresiyle yapılır; şirket birleşmesi ve unvan değişikliği önceden kontrol edilir.
- Görüşmede alacak kalemleri tek bir toplam olarak değil, ayrı ayrı gösterilerek tartışılır.
- Anlaşmama hâlinde düzenlenen son tutanağın aslı veya onaylı örneği dosyaya eklenir.
- Son tutanağın tarihi, dava açma takviminin başlangıç noktası olarak ayrıca kaydedilir.
- Kuruma yöneltilecek tespit talepleri için hizmet dökümü ve işyeri sicil bilgileri ayrıca istenir.
Anlaşma ile Dava Arasındaki Denge
Arabuluculukta varılan anlaşmanın en belirgin sonucu, üzerinde anlaşılan kalemler bakımından uyuşmazlığın kapanmasıdır. Bu nedenle tutanakta hangi alacakların kapsandığı, hangilerinin saklı tutulduğu tek tek yazılmalıdır. Özellikle iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat talepleri ile sosyal güvenlik statüsüne ilişkin haklar, genel bir ibra ifadesinin içine sıkıştırılmamalıdır. Anlaşmanın hızlı tahsil avantajı ile kapsam genişliğinin yarattığı hak kaybı riski birlikte tartılmalıdır.
Sık Karşılaşılan Eksikler
- İşyeri sicil numarası ve alt işveren ilişkisinin dosyada gösterilmemesi
- 6331 kapsamındaki iş sağlığı ve güvenliği kayıtlarının hiç talep edilmemesi
- Prim gün sayısı ile fiilî çalışma arasındaki farkın belgelenmemesi
- Son tutanağın kapsamının okunmadan imzalanması
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Çalışma ilişkisinin türü, sigortalılık statüsü ve talep edilen kalemler süreci esaslı biçimde değiştirebileceğinden, başvuru yapılmadan önce dosyanın bütünüyle incelenmesinde fayda vardır.