Anlaşmalı boşanmalarda tarafların en hızlı uzlaştığı, uygulamada ise en çok tıkanan başlık velayettir. TMK ve HMK çerçevesinde hazırlanan, 4787 sayılı Kanun uyarınca görevli aile mahkemesi önüne getirilen protokol metni, çocuğa ilişkin düzeni yıllar boyunca yönetecek bir belgedir. Kısa yazılmış bir protokol, boşanmadan sonra yeni davaların kapısını açar.
Protokolün Denetlenen Yönü: Çocuğun Yararı
Hâkim, tarafların üzerinde anlaştığı her düzenlemeyi olduğu gibi onaylamak zorunda değildir. Velayet, kişisel ilişki ve nafakaya dair maddeler çocuğun yararı ölçütüyle denetlenir ve gerektiğinde değişiklik istenir. Bu nedenle protokol yazılırken tarafların birbirine verdiği tavizler değil, çocuğun günlük yaşam düzeninin sürekliliği esas alınmalıdır.
Belirsizlik Bırakmayan Maddeler Yazmak
Uygulamadaki uyuşmazlıkların büyük kısmı, protokoldeki muğlak ifadelerden doğar. "Uygun zamanlarda görüşme yapılır" gibi bir cümle, ilk anlaşmazlıkta işlevsiz kalır. Aşağıdaki başlıkların her biri ölçülebilir biçimde yazılmalıdır:
- Kişisel ilişki günleri, saat aralıkları ve teslim-alma yeri
- Yarıyıl, yaz tatili ve resmî tatillerin yıllara göre paylaşımı
- Doğum günü, bayram ve özel günlerde uygulanacak düzen
- Şehir dışı ve yurt dışı seyahatlerde izlenecek bildirim usulü
- Okul, sağlık ve yerleşim yeri değişikliği gibi kararlarda bilgilendirme yükümlülüğü
Nafaka ve Giderlerin Ayrıştırılması
- İştirak nafakasının hangi tarihten itibaren ve hangi hesaba ödeneceği açıkça belirtilir.
- Artış yöntemi objektif bir ölçüte bağlanır; "görüşülerek belirlenir" ifadesinden kaçınılır.
- Eğitim, sağlık ve olağanüstü giderlerin nafakaya dâhil olup olmadığı ayrıca yazılır.
- Yoksulluk nafakası talebi varsa velayet düzenlemesinden bağımsız bir maddede ele alınır.
- Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin karşılıklı ibra beyanları tereddüde yer bırakmayacak şekilde kurulur.
Süre ve Usul Bakımından Dikkat Edilecekler
Anlaşmalı boşanmanın kabulü için evliliğin kanunda aranan asgari süreyi doldurmuş olması ve tarafların hâkim önünde iradelerini bizzat açıklaması gerekir. Duruşmaya katılmayan taraf yönünden dosya anlaşmalı olmaktan çıkabilir. Karar verildikten sonra ise istinaf süresi ya da feragat beyanının usulüne uygun sunulması takip edilmelidir; sürenin kaçırılması, protokolde fark edilen bir hatanın düzeltilmesini imkânsız hâle getirir ve düzeltme ancak yeni bir davayla mümkün olur.
Şartlar Değiştiğinde Ne Yapılır
Protokol sonsuza kadar bağlayıcı bir metin değildir. Çocuğun ihtiyaçlarının değişmesi, tarafların yerleşim yerinin farklılaşması veya kişisel ilişkinin fiilen uygulanamaz hâle gelmesi durumunda velayetin değiştirilmesi ya da kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi talep edilebilir. Bu tür taleplerde, mevcut düzenin neden işlemediğini gösteren somut kayıtların (okul devam çizelgesi, yazışmalar, teslim tutanakları) düzenli tutulmuş olması belirleyicidir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır. Aile dosyalarında çocuğun durumu ve tarafların koşulları sonucu doğrudan etkilediğinden, protokolün bir hukukçu eşliğinde hazırlanması önerilir.