Saklı payı zedelenen mirasçının açacağı davada ilk ve en belirleyici karar, talebin hangi hukuki temelde ve hangi dava türüyle ileri sürüleceğidir. Aynı olgudan tenkis, muvazaa veya denkleştirme talepleri doğabilir; bunların ispat yükü, süresi ve sonucu birbirinden farklıdır. Bu rehber, TMK ve HMK ekseninde bu seçimi ve delil hazırlığını ele alır.
Tenkis mi, Muvazaa mı?
Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devir, gerçekte bağış olduğu hâlde satış gibi gösterilmişse muvazaa tartışması; devir gerçek olmakla birlikte saklı payı aşıyorsa tenkis tartışması gündeme gelir. İki talep bir arada, terditli biçimde ileri sürülebilir; ancak sıralama önemlidir çünkü muvazaa kabul edilirse tasarruf baştan geçersiz sayılırken, tenkiste tasarruf ayakta kalır ve yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir. Talep sırasının gerekçeli biçimde kurulmaması, dosyanın en güçlü yönünün ikinci planda kalmasına yol açar.
Dava Türü ve Talep Sonucunun Kurulması
Tereke kalemlerinin ve devirlerin tam olarak bilinemediği hâllerde talep sonucunun nasıl yazılacağı ayrı bir sorundur. Bu aşamada belirsiz alacak, kısmi dava ve terditli talep seçenekleri; harç yükü, ıslah imkânı ve zamanaşımı savunması birlikte değerlendirilerek seçilmelidir. Tereke hakkında yeterli bilgi yoksa, dava öncesinde tereke tespiti ve defter tutulması gibi hazırlık işlemleri gündeme getirilebilir.
Hak Düşürücü Sürenin İşleyişi
Tenkis talebi süresiz değildir. Kanunda, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren işleyen bir yıllık süre ile her hâlde uygulanan on yıllık üst sınır öngörülmüştür; on yıllık sürenin başlangıcı, vasiyetnamelerde ve diğer tasarruflarda farklı belirlenir. Öğrenme anının ne zaman gerçekleştiği çoğu dosyada tartışma konusudur; bu nedenle tapu sorgusu, banka bilgisi veya veraset işlemleri gibi öğrenmeye işaret eden belgelerin tarihleri baştan not edilmelidir.
Tereke Delillerinin Toplanması
- Mirasçılık belgesi ve nüfus kayıtları ile mirasçı çevresinin netleştirilmesi
- Mirasbırakan adına kayıtlı ve sağlığında devredilmiş taşınmazların tapu kayıtlarının, devir tarihleriyle birlikte çıkarılması
- Banka hesap hareketleri, kiralık kasa ve ortaklık payı kayıtlarının araştırılması
- Devir bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğine ilişkin kayıtların incelenmesi
- Devralanın ödeme gücüne ve mirasbırakanla ilişkisine dair tanık beyanlarının hazırlanması
Değerleme ve Denkleştirme
Tenkis hesabında tasarrufun hangi tarihteki değerinin esas alınacağı, sonucu doğrudan etkiler. Ayrıca mirasçılara sağlığında yapılan kazandırmaların denkleştirmeye tabi olup olmadığı ayrı bir inceleme gerektirir. Bilirkişi raporu geldiğinde itiraz; değerleme tarihi, emsal seçimi ve saklı pay oranının hesaplanma biçimi başlıkları altında ayrıştırılarak yazılmalıdır.
Yukarıdaki açıklamalar genel çerçeve sunar; mirasçı sayısı, tasarrufun türü ve tarihi sonucu değiştirebilir. Kendi dosyanız için tapu ve tereke belgeleriyle birlikte hukuki destek alınması önerilir.