Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirler ortaya çıktığında mirasçıların önündeki ilk soru genellikle şudur: tenkis mi istenmeli, yoksa tapu iptali ve tescil mi? İki yol farklı hukuki temele, farklı taraf yapısına ve farklı süre rejimine dayanır. Yanlış tercih, çoğu zaman esasa hiç girilmeden sonuç doğurur. Aşağıdaki liste TMK ve HMK çerçevesinde bu tercihi bilinçli kılmayı amaçlar.
İki Talebin Hukuki Temeli Ayrıdır
Tenkis, saklı payı zedelenen mirasçının kazandırmayı saklı pay oranında indirtmesini sağlayan, yenilik doğuran nitelikte bir taleptir; sonuç bütün mirasçılara değil, talep edenin payı ölçüsünde doğar. Mirasbırakanın gerçek iradesinin bağış olduğu, ancak devrin satış görüntüsü altında yapıldığı ileri sürülüyorsa mesele muvazaa alanına girer ve talep tapu iptali ile tescile yönelir. Bu ikinci yolda kazanım terekeye döner.
Süre Baskısı ve Öğrenme Anı
Tenkis talebi hak düşürücü sürelere bağlıdır; süre, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği an ile mirasın açılması anına bağlı olarak ayrı ayrı hesaplanır. Muvazaa iddiası ise farklı bir mantıkla ele alınır. Bu nedenle dosyanın ilk gününde yapılması gereken iş, öğrenme anını belgeye bağlamaktır: tapu kaydının ne zaman görüldüğü, veraset belgesinin ne zaman alındığı ve tereke bilgisinin hangi tarihte ulaştığı yazılı olarak tespit edilmelidir.
Dosyayı Zayıflatan Tercihler
- Devrin bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğine ilişkin banka ve kayıt araştırmasının yapılmaması
- Devir tarihindeki taşınmaz değeri ile mirasbırakanın malvarlığının karşılaştırılmaması
- Tüm mirasçıların taraf olarak gösterilmesi gerektiği hâlde eksik husumetle dava açılması
- Saklı pay hesabına esas terekenin, denkleştirme ve borçlar dikkate alınmadan çıkarılması
- Terditli talep kurgusunun hiç düşünülmemesi ve tek bir hukuki sebebe bağlı kalınması
Dava Öncesi Hazırlık
- Veraset ilamı, nüfus kayıt örneği ve tapu kayıt geçmişi eksiksiz toplanır.
- Mirasbırakanın son dönemine ait devirler tarih sırasına dizilir.
- Her devir için bedel, alıcı sıfatı ve mirasbırakanla ilişkisi ayrı satırda gösterilir.
- Talep, tenkis ve muvazaa yönünden kademeli biçimde kurulacaksa sıralaması dilekçede açıkça yazılır.
- Görevli ve yetkili mahkeme, mirasbırakanın son yerleşim yeri esas alınarak belirlenir.
Tereke Tespitinin İşlevi
Dava açılmadan önce tereke tespitine yönelmek, hem hesabın sağlam kurulmasını sağlar hem de daha sonra ileri sürülecek talebin kapsamını netleştirir. Aksi hâlde yargılama sırasında ortaya çıkan yeni malvarlığı, talep sınırının dışında kalabilir.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir; aile yapısı, devirlerin şekli ve mevcut belgeler her dosyada farklı sonuç doğurabilir. Talep türü belirlenmeden önce kayıtlar üzerinden meslekî inceleme yaptırılması önerilir.