Vasiyetnamenin varlığını öğrenen mirasçının karşılaştığı ilk soru, buna karşı ne yapılacağıdır. Uygulamada bu aşamada verilen aceleci kararlar, hem gereksiz dosya açılmasına hem de gerçekten kullanılması gereken hakkın süresinde kullanılamamasına yol açar. Oysa vasiyetnameye ilişkin süreç, birbirini izleyen ve farklı mercilere ait üç ayrı basamaktan oluşur.
Birinci Basamak: Açılma ve Okunma Bir Dava Değildir
Vasiyetnamenin açılıp okunması, çekişmesiz yargı işidir. Burada mahkeme vasiyetnamenin geçerliliğini incelemez; yalnızca belgenin açılmasını, okunmasını ve ilgililere tebliğ edilmesini sağlar. Bu aşamada geçerlilik itirazlarını dile getiren dilekçeler sonuç doğurmaz. Buna karşılık tebliğ tarihi son derece önemlidir; sonraki basamakların süreleri bu tarihe bağlanır.
İkinci Basamak: İptal mi Tenkis mi
Vasiyetnamenin şekil şartlarına aykırı düzenlendiği, mirasbırakanın ehliyetsiz olduğu ya da iradesinin sakatlandığı ileri sürülüyorsa yol iptal davasıdır. Buna karşılık vasiyetname geçerli olmakla birlikte saklı payı zedeliyorsa, talep vasiyetnamenin ortadan kaldırılması değil, tasarrufun saklı payı karşılayacak ölçüde indirilmesidir. Bu iki talep aynı anda kademeli olarak ileri sürülebilir; ancak dilekçede hangisinin asıl talep olduğu net biçimde yazılmalıdır. İki davanın süreleri ve ispat yükü birbirinden farklıdır.
Üçüncü Basamak: Mirasçılık Belgesinin Akıbeti
Vasiyetnameye dayanılarak alınan mirasçılık belgesi, itiraz edilmediği takdirde kesinleşir ve tereke buna göre paylaşılır. Bu belgeye karşı iptal talebinde bulunulabilmesi bakımından öngörülen süre kısadır. Belgenin kesinleşmesinden sonra tapu devirleri yapılmışsa, iyiniyetli üçüncü kişilerin durumu ayrı bir tartışma başlatır. Bu nedenle iptal davası düşünülüyorsa, tapu kayıtlarına şerh konulması amacıyla tedbir talebinin baştan ileri sürülmesi değerlendirilmelidir.
İspat Dosyasını Hazırlamak
- Vasiyetnamenin türü belirlenir; el yazılı, resmî veya sözlü biçimlerin şekil şartları farklıdır.
- Ehliyet iddiası varsa mirasbırakanın sağlık kayıtları ve reçete geçmişi toplanır.
- El yazısı iddiasında karşılaştırmaya elverişli yazı örnekleri hazırlanır.
- Vasiyetnamenin düzenlendiği tarihteki tanık ve görevlilerin beyanına başvurulur.
- Aynı dönemde yapılmış sağlararası kazandırmalar da ayrıca listelenir.
Görev ve Yetki
Vasiyetnamenin açılmasına ilişkin iş ile iptal davası aynı mahkemenin işi değildir; TMK ve HMK sistematiğinde bu ayrım kesindir. Yetki bakımından ise mirasbırakanın son yerleşim yeri belirleyicidir. Dilekçenin yanlış mercie verilmesi, süre işlerken telafisi zor bir gecikme yaratır.
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğinde olup, vasiyetnamenin türü ve tereke yapısı sonucu doğrudan etkileyebilir. Süreler kısa olduğundan, tebligatı aldıktan hemen sonra dosyaya özgü hukuki değerlendirme yapılması önerilir.