Vasiyetnameye ilişkin dosyalarda en sık görülen kayıp, hakkın bulunmamasından değil yanlış dava türünün seçilmesinden doğar. İptal, tenkis ve terekeye ilişkin istemler farklı şartlara ve farklı sürelere tabi olduğu için, açılan davanın adı sonucu doğrudan etkiler. Bu rehber, TMK ve HMK ekseninde vasiyetname uyuşmazlığında yol seçimini denetlemek üzere hazırlanmıştır.
Açılma Aşaması ile Dava Aşamasını Karıştırmamak
Vasiyetnamenin sulh hukuk mahkemesince açılıp ilgililere okunması ve tebliğ edilmesi, bir yargılama değil koruma niteliğinde bir işlemdir. Bu aşamada verilen karar vasiyetnamenin geçerliliğini kesin biçimde tespit etmez. Buna karşın tebliğ tarihi, sonraki adımlar için sürelerin başlangıcını belirlediğinden dosyanın en kritik verisidir ve mutlaka kayıt altına alınmalıdır.
Hangi Dava, Hangi İddia İçin
- İptal davası: Ehliyetsizlik, irade sakatlığı ya da şekle aykırılık iddiaları bu çerçevede ileri sürülür. El yazılı, resmi ve sözlü vasiyetin şekil şartları farklıdır; iddianın hangi şekle aykırılığa dayandığı açıkça yazılmalıdır.
- Tenkis davası: Vasiyetnamenin geçerli olduğu kabul edilse bile saklı payın zedelendiği durumlarda gündeme gelir; burada tartışma geçerlilik değil, oransal düzeltmedir.
- Tereke tespiti ve koruma istemleri: Malvarlığının kaybolma riski varsa, esas davadan bağımsız olarak defter tutulması ve koruma önlemleri talep edilebilir.
Süre Yönetimi ve Öğrenme Anı
İptal ve tenkis istemlerinde süreler, ilgilinin vasiyetnameyi ve iptal sebebini öğrendiği ana bağlanır; bu nedenle öğrenme anının hangi belgeyle kanıtlanacağı baştan belirlenmelidir. Tebliğ evrakı, posta kaydı ya da yazışmalar bu noktada dayanak oluşturur. Sürelerin çoğu hak düşürücü nitelikte olduğundan, tarihlerin tek bir takvimde ve ara kontrol noktalarıyla izlenmesi gerekir.
Delil Planı
- Ehliyet tartışmasında miras bırakanın vasiyet tarihine yakın döneme ait sağlık kayıtları.
- El yazılı vasiyet iddialarında yazı ve imza incelemesi için karşılaştırmaya elverişli örnek belgeler.
- Tanıklı vasiyet biçimlerinde tanıkların sıfatı ve menfaat ilişkisi.
- Terekenin kapsamını gösteren tapu, banka ve sicil kayıtları.
- Miras bırakanın sağlığında yaptığı devirlerin dökümü; bunlar tenkis hesabını etkiler.
Yanlış Merci ve Yanlış Taraf Riski
Bu davalarda husumetin kime yöneltileceği, yani lehine tasarruf yapılan kişilerin tamamının davaya dahil edilip edilmediği sonucu belirler. Eksik taraf ile yürütülen bir yargılama, esasa girilse dahi beklenen sonucu vermez. Görevli ve yetkili mahkemenin, miras bırakanın son yerleşim yerine göre değerlendirilmesi de ilk adımlardandır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Terekenin yapısı ve vasiyetnamenin şekli izlenecek yolu değiştirebileceğinden, tebliğ evrakı elinize ulaştığında gecikmeden hukuki değerlendirme alınması uygun olur.