Miras uyuşmazlıklarında çoğu hak kaybı, iddianın zayıflığından değil yanlış dava türünün seçilmesinden doğar. TMK ve HMK ekseninde vasiyetnameye ilişkin talepler birbirine benzer görünse de iptal, tenkis ve tereke tespiti farklı koşullara, farklı sürelere ve farklı ispat düzenine tabidir. Bu rehber, dosyanın türünü belirleme aşamasına odaklanır.
Vasiyetnamenin Şekli: İlk Kontrol Noktası
Vasiyetname el yazısıyla, resmî şekilde veya sözlü olarak düzenlenebilir ve her birinin geçerlilik koşulları farklıdır. El yazılı vasiyetnamede metnin tamamının mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış olması, tarih ve imza bulunması aranır. Resmî vasiyetnamede ise tanıkların ehliyeti ve düzenleme usulü tartışma konusu olur. Bu nedenle ilk iş, belgenin türünü belirlemek ve şekil koşullarını tek tek işaretlemektir.
Hangi Dava: İptal mi, Tenkis mi, Tespit mi?
- İptal davası: ehliyetsizlik, şekle aykırılık, irade sakatlığı ya da hukuka aykırı içerik iddiasına dayanır.
- Tenkis davası: vasiyetname geçerli olsa bile saklı payın zedelendiği iddiasıyla açılır.
- Tereke tespiti: malvarlığının kapsamının belirlenmesini amaçlar ve diğer davalara hazırlık işlevi görür.
- Miras sebebiyle istihkak: terekeye dahil malın üçüncü kişide bulunması hâlinde gündeme gelir.
Aynı olayda birden fazla dava türü gerekebilir; bu durumda hangisinin önce açılacağı ve hangisinin bekletici mesele yapılacağı baştan planlanmalıdır.
Vasiyetnamenin Açılması ve Sürelerin Başlangıcı
Vasiyetname sulh hukuk mahkemesince açılır ve ilgililere bildirilir. Dava sürelerinin başlangıcı çoğunlukla bu bildirime ve öğrenmeye bağlandığı için, tebliğ evrakı dosyanın en kritik belgesidir. Sürelerin niteliği davadan davaya değişir; bir kısmı hak düşürücü nitelikte olduğundan uzatılması ya da eski hâle getirilmesi mümkün olmayabilir. Bu nedenle bildirimden itibaren gecikmeden hareket edilmelidir.
Ehliyet İddiasında Delil Kurgusu
Mirasbırakanın vasiyetname tarihindeki ayırt etme gücünün tartışıldığı dosyalarda, sağlık kayıtları belirleyici olur. Hastane dosyaları, reçete geçmişi, varsa vesayet ya da sağlık raporu kayıtları ve o dönemde düzenlenmiş diğer hukuki işlemler birlikte sunulmalıdır. Yalnızca tanık beyanına dayanan ehliyetsizlik iddiaları çoğunlukla yeterli görülmez.
Yetki, Görev ve Taraf Teşkili
Miras davalarında yetki kuralları farklı işleyebilir ve mirasbırakanın son yerleşim yeri belirleyici olur. Ayrıca mirasçıların tamamının davada yer alması gereken hâller vardır; taraf teşkilinin eksik kalması, esas incelenmeden usulden sonuç doğurabilir. Dava açılmadan önce mirasçılık belgesi alınarak taraf listesi netleştirilmelidir.
Yukarıdaki bilgiler genel niteliktedir. Vasiyetnamenin türü, aile yapısı ve terekenin kapsamı sonuçları önemli ölçüde değiştirebileceğinden, dava türü seçimini bir hukukçunun değerlendirmesiyle birlikte yapmanız uygun olacaktır.