Ticari ilişkilerde uyuşmazlık çıktığında ilk bakılan yer sözleşmenin son sayfasıdır: delil sözleşmesi var mı, tahkim şartı konulmuş mu, yetkili mahkeme kararlaştırılmış mı? Bu üç kayıt, davanın nerede ve hangi delillerle görüleceğini belirler. Sözleşmedeki bu maddeler okunmadan açılan bir dava, esas tartışılmadan önce görev ve yetki engeline takılabilir.
Delil Sözleşmesi Ne Yapar, Ne Yapamaz
Hukuk Muhakemeleri Kanunu, tarafların belirli bir uyuşmazlıkta hangi delillerle ispat yapılacağını kararlaştırmasına imkân tanır. Böyle bir kayıt, örneğin ödemenin yalnızca banka kaydıyla ispat edilebileceğini öngörebilir. Ancak bu serbesti sınırsız değildir: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konularda ve hâkimin re'sen araştırma yükümlülüğünün bulunduğu hâllerde delil sözleşmesi sonuç doğurmaz. Ayrıca kaydın açık, tereddüde yer bırakmayan bir ifadeyle kaleme alınmış olması aranır.
Görev ve Yetki Kayıtlarının Sırası
- Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; asliye hukukta açılan dava görev yönünden değerlendirilir.
- Sözleşmede geçerli bir tahkim şartı varsa, mahkemeye açılan dava karşı tarafın itirazı üzerine reddedilebilir.
- Yetki sözleşmesi ancak kanunun izin verdiği kişiler arasında ve kesin yetki bulunmayan hâllerde sonuç doğurur.
- Konusu belirli ticari uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır; bu adım atlanırsa dosya usulden reddedilir.
Sözleşmenin Yorumunda Dayanak Noktaları
Türk Borçlar Kanunu, sözleşmelerin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesinin esas alınmasını öngörür; kullanılan yanlış sözcükler bu iradeyi değiştirmez. Ticari ilişkilerde bu yorum, taraflar arasındaki önceki uygulamalar, teamül ve yazışma trafiğiyle desteklenir. Bu nedenle sözleşme metni kadar, sözleşme öncesi ve sonrası yazışmalar da dosyanın parçasıdır.
Dava Öncesi Kontrol Listesi
- Sözleşmenin imza sirkülerini ve imzalayanın temsil yetkisini doğrulayın.
- Delil, tahkim ve yetki kayıtlarını ayrı ayrı okuyun; birbirine aykırı kayıtları not edin.
- Delil sözleşmesinin kapsamına giren ve girmeyen iddiaları listeleyin.
- Arabuluculuk şartının bu uyuşmazlık için geçerli olup olmadığını tespit edin.
- Ticari defterlerin usulüne uygun tutulup tutulmadığını, ispat gücü bakımından değerlendirin.
- İhtar ve temerrüt yazışmalarının tebliğ tarihlerini kronolojiye yerleştirin.
Karşı Tarafın Muhtemel İtirazları
Dava dilekçesi hazırlanırken, karşı tarafın hangi usul itirazlarını ileri süreceği önceden yazılmalıdır. Tahkim itirazı, görev itirazı, delil sözleşmesine dayanan ispat itirazı ve zamanaşımı def'i en sık karşılaşılanlardır. Bunların her birine karşı hazırlanmış kısa bir cevap taslağı, duruşma gününde savunmayı zayıflatan sürprizleri azaltır.
Bu rehber genel bir çerçeve sunar; sözleşmenin lafzı ve tarafların ticari geçmişi değerlendirmeyi değiştirebilir. Sözleşmeye dayalı bir talebi ileri sürmeden önce metnin bütününün hukuki incelemeden geçirilmesinde yarar vardır.