Ticari ilişkilerde uyuşmazlık çıktığında ilk tartışma çoğu zaman esas hakkında değil, davanın nerede görüleceği hakkında yaşanır. Sözleşmeye konulan tek satırlık bir yetki veya tahkim kaydı, yıllar sonra dosyanın hangi şehirde, hangi usulle ve hangi maliyetle yürüyeceğini belirler. Bu rehber, dava açmadan önce yapılması gereken merci kontrolünü ele alır.
Yetki Kaydı Her Zaman Geçerli midir?
HMK, yetki sözleşmesi yapabilecek kişileri sınırlar: tacirler ve kamu tüzel kişileri aralarındaki uyuşmazlıklar için belirli bir mahkemeyi yetkili kılabilir. Tarafların tacir sıfatı yoksa ya da uyuşmazlık kesin yetki kuralına tabiyse, sözleşmedeki kayıt sonuç doğurmaz. Ayrıca yetki sözleşmesinin yazılı olması ve uyuşmazlığın belirli bir hukuki ilişkiden doğması gerekir. "Doğmuş ve doğacak tüm uyuşmazlıklarda" biçimindeki genel ifadelerin geçerliliği tartışmaya açıktır. Kaydın münhasır (yalnızca o mahkeme) mi yoksa seçimlik mi olduğu da metnin lafzından çıkarılır ve bu ayrım sonucu değiştirir.
Görev ile Yetkiyi Karıştırmamak
Yetki, davanın hangi yer mahkemesinde görüleceğidir; görev ise hangi tür mahkemenin bakacağıdır ve taraf iradesiyle değiştirilemez. TTK ve 6102 çerçevesinde mutlak ticari davalar, taraflar tacir olmasa dahi asliye ticaret mahkemesinde görülür. Sözleşmeye "asliye hukuk mahkemesi yetkilidir" yazılmış olması görevi değiştirmez. Bu ayrımı gözden kaçıran dilekçe, görevsizlik kararıyla döner ve süre yeniden hesaplanmak zorunda kalır.
Tahkim Şartı Varsa Devlet Yargısı Kapanır mı?
Geçerli bir tahkim şartı bulunuyorsa ve karşı taraf ilk itiraz olarak bunu ileri sürerse, mahkeme davayı usulden reddeder. Tahkim şartının varlığı çoğu zaman genel işlem koşulları arasında gözden kaçar. Dava açmadan önce sözleşmenin ekleri, sipariş formları ve çerçeve anlaşma metinleri de taranmalıdır; şart, ana metinde değil ekte bulunabilir.
Dava Öncesi Kontrol Listesi
- Tarafların tacir sıfatı ve uyuşmazlığın ticari nitelik taşıyıp taşımadığı belirlenir.
- Sözleşme ve eklerinde yetki, görev ve tahkim kayıtları taranır.
- Ticari davalarda arabuluculuk dava şartının uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilir.
- Kayıt geçerli değilse TBK ve HMK'daki genel yetki kurallarına göre yer belirlenir.
- İhtiyati tedbir veya ihtiyati haciz gerekiyorsa, bunun hangi mahkemeden isteneceği baştan planlanır.
Not
Yetki tartışması, esasa ilişkin en güçlü argümanı bile aylarca bekletebilir; bu nedenle sözleşme aşamasında yazılan kayıt kadar, dava aşamasındaki okuma da özen ister. Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. Sözleşmenizin metni ve tarafların sıfatı farklı bir sonuç doğurabileceğinden, dilekçeyi hazırlamadan önce yetki ve görev kontrolünü bir hukukçuyla birlikte yapmanız önerilir.