Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ile kuruluşuna dâhil kurumların telif hakkı, yayın ve satış işlemlerini düzenleyen 10424 sayılı metin, akademik ve kültürel yayıncılıkta sıkça yaşanan telif tartışmalarını doğrudan ilgilendirir. Bu yazı, eser sahibi, çevirmen ve editör tarafında hangi başlıkların dikkatle okunması gerektiğine odaklanmaktadır.
Kurum yayıncılığında telif ilişkisi nasıl kurulur
Bir kurumun eseri yayımlaması, kural olarak eser sahibiyle yapılan bir sözleşmeye dayanır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından belirleyici olan, sözleşmede hangi mali hakların, hangi süre ve hangi coğrafya için devredildiği ya da kullanım izninin verildiğidir. Bu noktalar açıkça yazılmamışsa, sonradan yapılacak yorum çoğunlukla eser sahibi lehine dar kapsamlı olur; ancak bu belirsizlik her iki taraf için de uyuşmazlık kaynağıdır.
Devir mi, kullanma izni mi
Uygulamada en çok karıştırılan ayrım budur ve sonuçları çok farklıdır:
- Mali hak devri hâlinde eser sahibi, devrettiği hak bakımından yetkisini kaybeder; aynı metni başka bir yayıncıya veremez.
- Kullanma izni verilmişse, iznin niteliğine göre eser sahibi aynı metni başka mecralarda değerlendirebilir.
Dijital yayın, e-kitap, veri tabanına dâhil etme ve açık erişim gibi kullanımların sözleşmede ayrıca sayılıp sayılmadığı kontrol edilmelidir; basılı yayın için verilen izin, elektronik kullanımı kendiliğinden kapsamaz.
Telif, çeviri ve redaksiyon ücretlerinde uyuşmazlık
Ücretin baskı adedine mi, satışa mı, forma sayısına mı bağlandığı; ek baskılarda yeniden ödeme yapılıp yapılmayacağı ve ödemenin hangi aşamada muaccel olacağı sözleşmenin çekirdeğidir. Ödeme alınamadığında izlenecek yol, ilişkinin niteliğine göre değişir: kurum ile eser sahibi arasındaki ilişki idari bir işleme mi yoksa özel hukuk sözleşmesine mi dayanıyor sorusu, görevli yargı yerini belirler. Bu nedenle önce ilişkinin hukuki niteliği tespit edilmeli, sonra talep ileri sürülmelidir.
Manevi haklar ve atıf sorunları
Mali haklar devredilse bile eser sahibinin adının belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasına rıza gösterip göstermediği gibi manevi haklar eser sahibinde kalır. Uygulamada en sık karşılaşılan şikâyetler; adın yayında eksik veya yanlış yazılması, metnin editoryal müdahaleyle anlamını değiştirecek ölçüde değiştirilmesi ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılmasıdır. Bu tür durumlarda ilk adım, ihlalin tarihini ve kapsamını belgelemek üzere yayının ilgili sayfalarının tarihli biçimde kayıt altına alınmasıdır.
Buradaki bilgiler genel bir yol gösterici niteliğindedir; imzaladığınız sözleşmenin metni okunmadan hangi hakkın kimde kaldığı konusunda kesin bir sonuca varılamaz.