Milletlerarası anlaşmaların iç hukukta uygulanabilmesi, imza atılmasıyla değil onay ve yürürlük sürecinin tamamlanmasıyla mümkün olur. Yürürlüğe girdiği tarihin tespit edilmesine ilişkin kararlar da tam bu noktada işlev görür: bir anlaşmanın hangi tarihten itibaren hukuki sonuç doğurduğunu belirler. Bu tarih, uygulamada göründüğünden çok daha belirleyicidir.
Neden Tarih Bu Kadar Önemli?
Bir olayın hangi hukuki rejime tabi olduğu, olayın gerçekleştiği andaki yürürlük durumuna göre belirlenir. Anlaşmanın yürürlük tarihinden önce doğan bir ilişki, kural olarak anlaşmanın sağladığı korumadan yararlanamaz. Bu durum özellikle şu alanlarda somut sonuç doğurur:
- Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında hangi dönem kazancının kapsandığı
- Sosyal güvenlik anlaşmalarında hizmet birleştirmesi ve aylık bağlanması
- Adli yardımlaşma ve tebligat işlemlerinin usulü
- Tanıma ve tenfiz taleplerinde uygulanacak hükümler
- Yatırım ve ticaret ilişkilerinde uyuşmazlık çözüm yolunun belirlenmesi
Anayasal Çerçeve
Anayasanın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlara karşı Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi hâlinde ise anlaşma hükümleri esas alınır. Bu nedenle yürürlük tespiti, yalnızca teknik bir işlem değil, uygulanacak normun belirlenmesidir.
Dosyada Yürürlük İncelemesi Nasıl Yapılır?
- Anlaşmanın onaylanmasına dair düzenlemeyi ve resmî yayım bilgisini tespit edin.
- Yürürlük tarihini gösteren kararı ayrıca kontrol edin; onay ile yürürlük tarihleri farklı olabilir.
- Uyuşmazlığa konu olayın tarihini bu takvimle karşılaştırın.
- Anlaşmanın geçiş hükmü içerip içermediğine bakın.
- Karşı tarafın devleti bakımından da yürürlük koşulunun sağlandığını doğrulayın.
Uygulamada En Sık Yapılan Hata
İmza tarihinin yürürlük tarihi sanılması, dosyaların en sık kaybedildiği noktadır. İki devlet arasındaki bir anlaşma, karşılıklı bildirimlerin tamamlanmasına bağlı olarak yıllar sonra yürürlüğe girebilir. Bu ayrıntı gözden kaçtığında, geçerli olduğu varsayılan bir hükme dayanarak yapılan başvuru esastan reddedilir; üstelik doğru dayanakla yeniden başvuru için süre çoktan geçmiş olabilir.
Bu yazı genel çerçeveyi anlatmak için hazırlanmıştır. Uluslararası unsur taşıyan uyuşmazlıklarda anlaşmanın metni, geçiş hükümleri ve yürürlük durumu dosyaya özgü olarak incelenmelidir; başvuru yapmadan önce konunun hukukçu tarafından değerlendirilmesi gecikmeden kaynaklanan kayıpları önler.