Bir satım ilişkisinde ayıp iddiası, alıcının ne bulduğuyla değil, bunu ne zaman ve nasıl bildirdiğiyle sonuç doğurur. TBK, HMK ve TKHK ekseninde bakıldığında, ticari nitelikteki satışlarla tüketici işlemleri birbirinden ayrı kurallara tabidir. Bu rehber, bildirim külfetini ve ispat yükünü aynı takvim üzerinde ele alır.
Gözden Geçirme ve Bildirim Külfeti
Alıcı, teslim aldığı malı işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve bir ayıp gördüğünde satıcıya uygun sürede bildirmek zorundadır. Ticari satışlarda TTK, açıkça görülen ayıplar için iki günlük, muayeneyle ortaya çıkabilecek ayıplar için sekiz günlük bildirim süresi öngörür. Tüketici işlemlerinde ise bu tür bir bildirim külfeti aynı katılıkta uygulanmaz; TKHK'nın koruyucu hükümleri devreye girer.
Açık Ayıp ile Gizli Ayıp Ayrımı
- Açık ayıp, teslim anında yapılan olağan incelemeyle fark edilebilen ayıptır ve süresinde bildirilmezse mal kabul edilmiş sayılır.
- Gizli ayıp, sonradan ortaya çıkar; bu hâlde bildirim süresi ayıbın öğrenildiği andan itibaren işler.
- Satıcı ayıbı hile ile gizlemişse, bildirim ve zamanaşımı savunmalarından yararlanamaz.
Bildirimi İspatlanabilir Biçimde Yapmak
- Bildirim, tarihi ve içeriği sonradan tartışılamayacak bir yolla (noter ihtarnamesi, kayıtlı elektronik posta) gönderilir.
- Metinde ayıbın ne olduğu, hangi tarihte fark edildiği ve hangi seçimlik hakkın kullanıldığı yazılır.
- Ürünün seri numarası, parti bilgisi ve teslim tarihi bildirime eklenir.
- Numune veya arızalı parça, iade edilmeden önce fotoğraflanır ve mümkünse muhafaza edilir.
Zamanaşımı ve Delil Tespiti
Ayıptan doğan taleplerde kanun, satıcı daha uzun bir süre üstlenmiş veya ağır kusurlu değilse teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımı öngörür. Dava açılmadan önce malın durumunun değişme ihtimali varsa, HMK'nın öngördüğü delil tespiti yoluna başvurulmalıdır. Tespit yaptırılmadan onarıma gönderilen veya kullanılmaya devam edilen mal, bilirkişi incelemesini fiilen imkânsız kılabilir.
İspat Yükü Kimde
Kural olarak ayıbın varlığını iddia eden ispatlar; ancak teslimden kısa süre sonra ortaya çıkan bozukluklarda değerlendirme farklılaşabilir. Bu nedenle teslim tutanağı, montaj raporu, kullanım kılavuzu ve satıcının verdiği taahhütler dosyanın omurgasını oluşturur. Sözlü verilen garanti sözleri, yazıya dökülmediğinde çoğu zaman ispatlanamaz.
Buradaki değerlendirmeler genel bilgilendirme amacı taşır; sözleşmenin tarafları, malın niteliği ve satışın ticari olup olmadığı sonucu doğrudan etkiler. Bildirim süreleri çok kısa olduğundan, ayıbı fark ettiğiniz gün hukuki görüş almanız hak kaybını önler.