Satış ilişkilerinde ayıp tartışması çoğunlukla malın gerçekten kusurlu olup olmadığında değil, ihbarın zamanında ve ispatlanabilir biçimde yapılıp yapılmadığında düğümlenir. TBK, HMK ve TKHK çerçevesinde bu külfetin kime ait olduğu, sözleşmenin ticari nitelik taşıyıp taşımadığına göre değişir.
Gözden Geçirme ve Bildirim Külfeti
Alıcı, teslim aldığı malı işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve ayıbı satıcıya bildirmekle yükümlüdür. Bu bir borç değil külfettir; yerine getirilmediğinde alıcı, malı kabul etmiş sayılır ve seçimlik haklarını kullanamaz. Gizli ayıplarda ise bildirim, ayıbın ortaya çıktığı anda yapılmalıdır. Satıcının ayıbı ağır kusuruyla veya hileyle gizlediği hâllerde bu külfete dayanılamaz; ancak bu iddia da ispat gerektirir.
Ticari Satışta Süreler Çok Daha Kısadır
Her iki tarafın da tacir olduğu ticari satışlarda TTK, açık ayıplar için çok kısa bir muayene ve bildirim süresi, muayeneyle fark edilemeyecek ayıplar için ise ayrı ve yine kısa bir süre öngörür. Bu süreler adi satışa göre belirgin biçimde daralmıştır ve uygulamada tacir alıcıların en sık düştüğü hata, tüketici işlemlerine ilişkin süreleri ticari ilişkide de geçerli sanmalarıdır. Sözleşmede muayene usulü kararlaştırılmışsa öncelikle o hüküm uygulanır.
İhbarı İspatlayan Kayıtlar
- Noter ihtarnamesi ve tebliğ mazbatası
- KEP üzerinden gönderim kaydı ya da iadeli taahhütlü posta alındısı
- Malın teslim tarihini gösteren irsaliye ve sevk kaydı
- Muayene raporu veya bağımsız teknik inceleme tutanağı
- Satıcının ayıbı kabul ettiği ya da onarım önerdiği yazışmalar
Zamanaşımı ile Bildirim Süresinin Karıştırılması
Bildirim süresi ile dava açma süresi birbirinden bağımsızdır. Zamanında ihbar yapılmış olsa bile, satıcının ayıptan sorumluluğuna ilişkin zamanaşımı süresi işlemeye devam eder. Tersine, zamanaşımı dolmamış olsa dahi süresinde ihbar yapılmamışsa talep dinlenmez. Delil tespiti istenmesi, ayıbın varlığını o tarih itibarıyla sabitler ancak kural olarak bildirim yükümlülüğünün yerine geçmez.
İhbardan Davaya Giden Sıra
- Teslim tarihi ve ayıbın fark edildiği tarih ayrı ayrı belgelenir.
- İhbar yazılı ve tebliğ edilebilir bir kanalla yapılır.
- Hangi seçimlik hakkın kullanıldığı ihbarda açıkça belirtilir.
- Malın mevcut hâli, iade veya onarım öncesinde kayıt altına alınır.
- Zamanaşımı için son gün hesaplanarak takvime işlenir.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Sözleşme türü, tarafların sıfatı ve teslim koşulları sonucu doğrudan etkileyebileceğinden, ihbar metnini göndermeden önce hukuki değerlendirme alınması yararlı olur.