Ayıp iddiası çoğu zaman "mal bozuk çıktı" cümlesiyle başlar, ancak hukuki sonucu belirleyen şey malın durumundan çok sözleşmenin nasıl kurulduğudur. Aynı arıza, sözleşmedeki tanım, teslim koşulu ve ayıp bildirimi düzenlemesine göre bambaşka sonuçlara yol açabilir. Bu rehber, uyuşmazlık çıkmadan önce sözleşme metnini okumanın yöntemine odaklanıyor.
Ayıbın Ölçüsü Sözleşmede Gizlidir
Türk Borçlar Kanunu, satılanın sözleşmede bildirilen nitelikleri taşımamasını veya lüzumlu vasıfları bulundurmamasını ayıp olarak niteler. Buradaki kilit ifade "sözleşmede bildirilen"dir. Teknik şartname, ürün broşürü, satış öncesi yazışmalar ve numune, sözleşmenin eki gibi işlev görebilir. Uyuşmazlıkta ilk yapılacak iş, tarafların ürüne yüklediği niteliğin nerede yazılı olduğunu tespit etmektir.
Sözleşme Yorumunda Bakılacak Sıra
- Tarafların gerçek ve ortak iradesi; sözcüklerin lafzı bu iradeyi yansıtmıyorsa lafza takılıp kalınmaz.
- Sözleşme öncesi görüşmeler, teklif ve sipariş formları.
- Ticari teamül ve o sektörde olağan kabul edilen kalite düzeyi.
- Sözleşmenin bütünü; tek bir maddeyi bağlamından kopararak okumak yanıltır.
- Belirsizlik halinde, metni kaleme alan tarafın aleyhine yorum yaklaşımı.
Muayene ve Bildirim: Hakkı Yakan Aşama
Alıcının teslim aldığı malı gözden geçirme ve ayıbı bildirme yükü vardır. Bu yükümlülük yerine getirilmediğinde, mal ayıplı olsa dahi talep hakkı zayıflar. Uygulamada en çok görülen hata, bildirimin telefonla yapılıp hiç belgelenmemesidir. Bildirim; noter ihtarı, KEP, e-posta veya kayıtlı kargo gibi tarihi ispatlanabilir bir yolla yapılmalıdır. Gizli ayıplarda ise ayıbın ortaya çıktığı an ayrıca not edilmelidir.
Seçimlik Hakların Doğru Kurulması
- Sözleşmeden dönme: Ayıbın önemli olması ve iadenin mümkün olması aranır; kısmi kullanımdan sonra bu yol her zaman uygun düşmez.
- Bedelde indirim: İndirim miktarının hesaplanabilir bir yöntemle ortaya konması gerekir; rakam gerekçesiz ileri sürülmemelidir.
- Onarım: Makul sürede ve masrafsız yapılması beklenir; süre belirsiz bırakılırsa süreç uzar.
- Ayıpsız misliyle değişim: Malın misli eşya niteliğinde olması şartına bağlıdır.
Dilekçede tek bir hak seçilip diğerlerinin hiç anılmaması, sonradan hak değiştirmeyi zorlaştırabilir. Talep kurulurken kademeli yapı düşünülmelidir.
Delil Tespiti: Erken Yapılırsa Değerli
Ayıp iddialarında en güçlü delil, malın uyuşmazlık anındaki hâlini gösteren tespittir. Mal kullanılmaya devam edildikçe veya onarım denemeleri yapıldıkça ilk durum kaybolur. Bu yüzden dava açılmadan önce delil tespiti yoluna başvurulması, sonradan yapılacak bilirkişi incelemesini çok daha sağlıklı hale getirir.
Kapanış
Bu değerlendirme genel bilgi amaçlıdır; sözleşmenizin özel hükümleri, tacir olup olmadığınız ve teslim tarihi sonucu değiştirebilir. İhtar göndermeden önce metnin bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilmesi, ileride telafisi güç kayıpları önler.