Aynı olay hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil oluşturabilir. Bir tadilat sırasında komşu daireye verilen zarar, bir taşıma sırasında yükün hasar görmesi ya da bir hizmet ilişkisinde ortaya çıkan bedensel zarar, iki sorumluluk rejiminin kesiştiği tipik örneklerdir. Hangi rejimin seçileceği yalnızca teorik bir tercih değildir; ispat yükünü, zamanaşımını ve talep edilebilecek kalemleri değiştirir. Bu rehber, seçimin sözleşme yorumu üzerinden nasıl yapılacağını ve hangi risklerin baştan azaltılacağını anlatır.
İki Rejim Arasındaki Pratik Farklar
Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde sözleşmeye aykırılıkta borçlunun kusursuzluğunu ispat yükü kendisindedir; haksız fiilde ise kural olarak kusuru ileri süren taraf ispatla yükümlüdür. Zamanaşımı süreleri de farklı işler ve haksız fiilde zararın ve failin öğrenilmesi anı başlangıç noktası olarak öne çıkar. Yardımcı kişinin fiilinden sorumluluk, iki rejimde farklı hükümlere tabidir ve bu fark özellikle taşeron kullanılan işlerde sonucu belirler. Kontrol listesinin ilk maddesi bu nedenle şudur: talep hakkının dayanağını tek bir rejime hapsetmeden, terditli biçimde kurmak.
Sözleşme Metnini Yorumlarken Bakılacak Noktalar
- Yazılanla amaçlanan: Yanlış yazım ya da yanlış ifade, tarafların gerçek ve ortak iradesinin önüne geçmez.
- Sorumsuzluk kaydı: Ağır kusur hâlinde sorumluluğu kaldıran anlaşmaların geçerliliği sınırlıdır; bu kayıtlar peşinen geçerli varsayılmamalıdır.
- Genel işlem koşulu denetimi: Karşı tarafça tek yanlı hazırlanan tip metinlerdeki beklenmedik hükümler yazılmamış sayılabilir.
- Ceza koşulu: Miktarın fahiş olup olmadığı ve indirim talebinin yapılıp yapılmadığı.
- Ek delil: Sözleşme öncesi yazışmalar, teklif metinleri ve fiilî uygulama, yorumda taraf iradesini gösteren güçlü karinelerdir.
Uzlaşma mı Dava mı: Arabuluculuk Kapısını Doğru Kullanmak
Ticari nitelikteki para alacaklarında arabuluculuk dava şartıdır; bu adımı atlamak davanın usulden reddine yol açar. Ancak risk yalnızca atlama riski değildir. Arabuluculuk tutanağına yazılan "karşılıklı hiçbir talebimiz kalmamıştır" türü genel ibra ifadeleri, o tarihte henüz ortaya çıkmamış zararları da kapsayacak şekilde yorumlanabilir. Özellikle gizli ayıp veya sonradan büyüyen bedensel zarar ihtimali varsa, anlaşma metninde saklı tutulan hakların açıkça sayılması gerekir. Uzlaşmanın avantajı hızıdır; bedeli ise kapsamının geri alınamaz olmasıdır.
Zarar Kalemlerini Ölçülebilir Hâle Getirme
- Fiilî zarar ile yoksun kalınan kâr ayrı ayrı hesaplanmalı ve belgelenmelidir.
- Zararı azaltma yükümlülüğü kapsamında yapılan masraflar ayrıca istenmelidir.
- Müterafik kusur ihtimali baştan değerlendirilerek talep miktarı gerçekçi kurulmalıdır.
- Faiz türü ve başlangıç tarihi, temerrüdün doğduğu ana göre belirlenmelidir.
- Belirsiz alacak davası ile kısmi dava arasındaki seçim, zamanaşımı sonuçları gözetilerek yapılmalıdır.
Kapanış
Sözleşme ile haksız fiilin kesiştiği dosyalarda başarı, doğru rejimi seçmekten çok her iki rejimin sunduğu imkânı aynı dilekçede kullanabilmeye bağlıdır. Yukarıdakiler genel bilgilendirmedir; sözleşmenizin metni ve zararın doğuş biçimi farklı bir yol gerektirebileceğinden, dava öncesinde metnin hukukçu gözüyle okunması yararlı olur.