Sözleşmeye aykırı ya da ayıplı bir ifa karşısında en kritik iki karar, hangi seçimlik hakkın kullanılacağı ve talebin hangi yargı yoluna götürüleceğidir. TBK ayıptan doğan sorumluluğun genel çerçevesini, TKHK tüketici işlemlerine özgü koruyucu düzeni, HMK ise yargılama usulünü belirler. Aynı olay, tarafların sıfatına göre bambaşka bir hatta ilerler.
Önce Sıfat, Sonra Talep
Alıcı tüketici sıfatını taşıyorsa uyuşmazlık tüketici hukuku hattında; iki tacir arasındaki ticari bir ilişkiyse ticari yargılama hattında ilerler. Bu ayrım yalnızca mahkemeyi değil, muayene ve ihbar külfetini, arabuluculuk zorunluluğunu ve ispat yükünü de etkiler. Yanlış hattan açılan dava, esasa hiç girilmeden usulden sonuçlanabilir.
Seçimlik Haklar ve Hesaba Etkisi
- Sözleşmeden dönme: ödenen bedelin iadesi ile birlikte, iade edilecek şeyin durumu tartışma konusu olur.
- Bedel indirimi: ayıplı ve ayıpsız değer arasındaki fark üzerinden hesaplanır; bilirkişi incelemesi çoğunlukla belirleyicidir.
- Onarım talebi: makul sürede yerine getirilmezse diğer haklara geçiş gündeme gelir.
- Ayıpsız misliyle değişim: aynı nitelikte edimin temin edilebilir olmasına bağlıdır.
Her seçenek farklı bir hesap yöntemi doğurur; dava dilekçesinde talep kalemi ile hesap yöntemi birbirini desteklemelidir.
Zarar Kalemlerini Ayrıştırmak
- Doğrudan zarar: ayıbın giderilmesi için yapılan somut harcamalar.
- Dolaylı zarar: ifa gecikmesinden doğan ve nedensellik bağı kurulabilen kayıplar.
- Yoksun kalınan kâr: yalnızca somut verilerle desteklendiğinde hesaba dâhil edilebilir.
- Faiz: başlangıç anı, temerrüdün oluştuğu tarihe göre belirlenir.
- Yargılama giderleri: talep edilen ve hükmedilen tutar oranına göre paylaştırılır.
Muayene, İhbar ve Zaman
Ayıp gizli değilse, teslimden sonra makul sürede incelenip bildirilmesi beklenir. Bildirimin yapıldığını gösteren yazılı kayıt bulunmadığında, alıcı ayıbı kabul etmiş sayılma riskiyle karşılaşır. Satıcının ayıbı bilerek gizlediği hâllerde ise sorumluluk rejimi ağırlaşır; bu iddianın ileri sürüleceği hâllerde gizlemeye ilişkin delillerin baştan toplanması gerekir.
Dava Öncesi Adımlar
Delil tespiti, ürün ya da hizmetin mevcut hâlinin kaybolmasını önler ve sonraki bilirkişi incelemesinin dayanağını oluşturur. İhtarname ise hem temerrüt anını kayıt altına alır hem de sonraki faiz hesabına zemin hazırlar.
Bu içerik yalnızca genel bir çerçeve sunmakta olup her sözleşme kendi hükümleriyle birlikte okunmalıdır. Hesaplama yöntemi ve izlenecek yol için sözleşme metniyle birlikte hukuki görüş alınması yerinde olacaktır.