Aynı olay bazen iki farklı hukuki temele oturtulabilir: taraflar arasında bir sözleşme varsa borca aykırılık, yoksa ya da davranış sözleşmenin dışına taşıyorsa haksız fiil. TBK her iki sorumluluk türünü de düzenler, HMK ispatın usulünü belirler, tüketici işlemi söz konusuysa TKHK ayrı bir katman getirir. Bu rehberin odağı, nitelendirmenin ispat yükünü ve süreleri nasıl değiştirdiğidir.
Aynı Olayın İki Farklı Hukuki Giysisi
Bir hizmetin kusurlu görülmesi hem sözleşmeye aykırılık hem de zarar verici bir davranış olarak okunabilir. Sözleşmeye dayanıldığında borçlunun kusursuzluğunu göstermesi beklenirken, haksız fiil temelinde kusurun ve illiyet bağının ortaya konması genellikle zarar görene düşer. Bu fark tek başına dosyanın ağırlık merkezini değiştirir. Bu nedenle nitelendirme, dilekçe yazımının sonunda değil başında verilmesi gereken bir karardır.
Nitelendirmenin Zamanaşımına Etkisi
Sözleşmesel taleplerle haksız fiilden doğan talepler farklı zamanaşımı rejimlerine tabidir ve sürenin başlangıç anı da aynı şekilde belirlenmez. Zararın ve failin öğrenilmesi, ifa zamanının gelmesi veya ayıbın ortaya çıkması gibi başlangıç noktaları birbirinden ayrılır. Talebin her iki temele de dayandırılabildiği hallerde, hangi temelin daha uzun ve daha güvenli bir süre sunduğu değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme yapılmadan açılan davalarda esasa hiç girilmeden sonuç alınamayabilir.
Sözleşme Yorumunda Kullanılan Delil Kaynakları
- Sözleşme metni ve varsa ek protokoller, tarihleriyle birlikte
- Sözleşme öncesi görüşme yazışmaları ve teklif belgeleri
- Tarafların sonraki davranışlarını gösteren fatura ve ödeme kayıtları
- Aynı taraflar arasındaki önceki işlemlerin teamülü
- Teknik konularda uzman görüşü ve raporlar
İhtar ve Tebligat Tarihlerinin Rolü
Temerrüdün ne zaman doğduğu, faiz başlangıcı ve dönme ya da fesih hakkının kullanılabilirliği çoğu zaman ihtarnamenin ulaştığı tarihe bağlıdır. İhtarın gönderildiği tarih değil, karşı tarafa tebliğ edildiği tarih esas alınır. Adresin güncel olmaması, tebliğin başka kişiye yapılması ya da evrakın uzun süre bekletilmesi hem faiz hesabını hem de hakların kullanım sırasını bozar. Bu nedenle ihtar öncesinde ticaret sicili veya adres kaydı kontrolü küçük ama belirleyici bir adımdır.
Dilekçe Kurgusunda Sıralama
- Olay, tarafların sıfatlarıyla birlikte kronolojik olarak yazılır.
- Talebin asıl dayandığı hukuki temel belirlenir, kademeli talep gerekiyorsa eklenir.
- Zarar kalemleri ayrı ayrı ve hesaplanabilir biçimde gösterilir.
- Her iddia için hangi delile dayanıldığı dilekçe içinde eşleştirilir.
- Karşı tarafın olası savunmasına göre ek delil ihtiyacı önceden belirlenir.
Nitelendirme hatası çoğu zaman esasa ilişkin haklılığı da gölgede bırakır. Buradaki anlatım genel bir yöntem önerisi olup, sözleşmenin türü ve olayın gelişimi tabloyu değiştirebilir; dava açılmadan önce hukuki değerlendirme alınması bu riski azaltır.