Aynı olay hem sözleşmenin ihlali hem de haksız fiil olarak nitelendirilebiliyorsa, dosyada iki farklı zamanaşımı birlikte işler. Bu kesişim doğru okunmadığında, taraf bir hukuki sebebe güvenirken diğerinin süresi çoktan dolmuş olabilir.
Nitelendirme Neden Süreyi Değiştirir?
TBK sisteminde sözleşmeden doğan alacaklar ile haksız fiilden doğan tazminat talepleri farklı zamanaşımı rejimlerine tabidir. Haksız fiilde süre, zararın ve failin öğrenilmesine bağlanan bir kısa süre ile fiilden itibaren işleyen bir uzun süreden oluşur; sözleşmesel taleplerde ise başlangıç genellikle muacceliyet anıdır. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza zamanaşımının daha uzun olması halinde tazminat talebi bakımından da bu sürenin dikkate alınacağı ayrıca değerlendirilmelidir.
Sözleşme Yorumunun Belirleyiciliği
İki sebebin kesiştiği dosyalarda sözleşme metni, sorumluluğun kapsamını daraltan ya da genişleten kayıtlar içerebilir. Sorumsuzluk kaydı, sınırlama hükmü, cezai şart ve muayene-ihbar yükümlülüğü gibi düzenlemeler yorumlanmadan talep kurulamaz. Metnin lafzı ile tarafların gerçek iradesi arasındaki fark tartışmalıysa, sözleşme öncesi yazışmalar ve fiili uygulama biçimi yorumun dayanağı olur. Tüketici sıfatının bulunduğu ilişkilerde ise TKHK kapsamındaki koruyucu düzenlemelerin sözleşme kaydına üstün gelebileceği gözetilmelidir.
Kontrol Listesi
- Olayın gerçekleştiği tarih ile zararın öğrenildiği tarih ayrı ayrı belgelenir.
- Sözleşmenin kurulduğu, ifa edildiği ve ihlalin doğduğu anlar kronolojiye eklenir.
- Sözleşmedeki sorumluluk ve süre kayıtları çıkarılıp tek sayfada özetlenir.
- Her iki hukuki sebep için ayrı bir zamanaşımı satırı açılır; kısa olan öne alınır.
- İhtarname gönderilmişse tebliğ tarihi ve içeriği dosyaya konur.
Talebi Hangi Sebebe Dayandırmalı?
Uygulamada talebin terditli biçimde ileri sürülmesi mümkündür. Bu yol, nitelendirmenin mahkemece farklı yapılması ihtimaline karşı koruma sağlar. Ancak HMK düzeninde vakıaların açıkça ve ayrı ayrı ortaya konması gerektiğinden, iki sebebin dayandığı olguların dilekçede birbirine karışmaması önemlidir.
İspat Yükünün Değişmesi
Hukuki sebep değiştiğinde ispat yükü de değişir. Sözleşmesel sorumlulukta borçlunun kusursuzluğunu ispat etmesi beklenirken, haksız fiilde kusurun ispatı kural olarak zarar görene düşer. Bu fark, hangi delilin öncelikle toplanacağını belirler; delil planı nitelendirme kararından sonra yapılmalıdır.
Yukarıdaki çerçeve genel bilgi niteliğindedir. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve zararın niteliği hem süreyi hem ispat düzenini değiştirebileceğinden, talep hazırlanmadan önce sözleşme metni üzerinden yapılacak bir değerlendirme önerilir.