Sözleşmeden doğan alacaklarda haklılık ile sonuç almak farklı şeylerdir. Alacağın varlığı tartışmasız olsa bile, zamanaşımı def'i ileri sürüldüğünde talep karşılıksız kalabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve tüketici ilişkilerinde 6502 sayılı Kanun ekseninde bu rehber, sözleşmenin nasıl yorumlandığı ile sürenin nasıl işlediğini birlikte ele alıyor.
Önce sözleşmenin tipini belirleyin
Zamanaşımı süresi, alacağın hangi ilişkiden doğduğuna bağlıdır. Genel kural uzun bir süre öngörürken; kira bedeli, faiz ve benzeri dönemsel edimler ile bazı meslek gruplarının ücret alacakları için daha kısa süreler uygulanır. Eser sözleşmesinde ayıptan doğan talepler ile satım ilişkisindeki talepler ayrı rejimlere tabidir. Bu nedenle sözleşme başlığına değil, tarafların üstlendiği edimin niteliğine bakılmalıdır. Karma nitelikli sözleşmelerde her talep kalemi ayrı ayrı sınıflandırılmalıdır.
Süre ne zaman başlar
Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olduğu anda işlemeye başlar. Vadeye bağlı borçlarda vade günü, ihbara bağlı borçlarda ihbarın yapılabileceği ilk gün esas alınır. Taksitli ödemelerde her taksit için süre ayrı işleyebilir; bu ayrım, eski taksitler zamanaşımına uğramışken yenilerinin talep edilebilir kalmasına yol açar. Borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması veya alacaklının dava ya da icra takibi başlatması süreyi keser ve yeniden başlatır.
Yorumda başvurulan ölçütler
- Tarafların gerçek ve ortak iradesi, sözleşmedeki yanlış nitelendirmeden önce gelir.
- Sözleşme öncesi yazışmalar, teklif metinleri ve fiilî uygulama, iradeyi gösteren en güçlü verilerdir.
- Belirsiz kalan hükümler, kural olarak metni kaleme alan taraf aleyhine yorumlanır.
- Genel işlem koşullarında beklenmedik ve karşı taraf aleyhine ağır hükümler ayrıca denetime tabidir.
- Sonraki davranışlar, tarafların hükmü nasıl anladığını gösterir ve yorumda dikkate alınır.
Def'i ileri sürülmezse dikkate alınmaz
Zamanaşımı, hâkim tarafından kendiliğinden gözetilmez; borçlunun bunu usulüne uygun biçimde ileri sürmesi gerekir. Savunma tarafındaysanız, def'inin cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürülmesi kritik önemdedir. Alacaklı tarafındaysanız, kesilme ve durma sebeplerini gösteren belgeleri baştan hazırlamak gerekir: ödeme dekontları, borç kabulüne dair yazışmalar, ihtarname tebliğ evrakı.
Talep öncesi kısa denetim
Alacağın doğduğu tarih, muaccel olduğu tarih, son kesilme işlemi ve bugüne kadar geçen süre tek bir satırda yazılabiliyorsa dosya sağlıklıdır. Bu satır yazılamıyorsa, önce belge tamamlanmalı, sonra talep ileri sürülmelidir.
Bu değerlendirmeler genel çerçeve sunar. Sözleşmenizin metni ve tarafların fiilî uygulaması sonucu değiştirebileceğinden, süre hesabınızı bir hukukçuyla teyit etmeniz önerilir.